Stosunki międzynarodowe

Stosunki międzynarodowe (ang. international relations) jest to wielopłaszczyznowy i wieloaspektowy układ stosunków między ludźmi oraz nauka zajmująca się badaniami tej dziedziny. Obejmują one stosunki nie tylko między narodami, ale również między innymi uczestnikami – zarówno tymi, którzy są podmiotami prawa międzynarodowego, jak i tymi, którzy tej podmiotowości nie mają. Są to w pierwszym rzędzie państwa i organizacje międzynarodowe (rządowe i pozarządowe). Wyróżnia się stosunki międzynarodowe dwustronne (bilateralne) i wielostronne (multilateralne). W kręgu uczestników stosunków międzynarodowych (poza państwami i organizacjami międzynarodowymi) znajdują się także inne strony stosunków międzynarodowych:

ruchy polityczne o charakterze międzynarodowym,
korporacje wielonarodowe,
Kościół i ruchy religijne,
zawodowe organizacje międzynarodowe,
narody,
grupy ludzi,
niekiedy jednostki fizyczne.

Stosunki międzynarodowe wykraczają daleko poza zakres oficjalnych stosunków politycznych między państwami oraz innymi uczestnikami i obejmują także kontakty gospodarcze, finansowe, kulturalne, naukowe itd. Obejmują (odmiennie od stosunków wewnętrznych) znacznie szerszy układ zjawisk i procesów. Brak w nich hierarchicznego systemu zorganizowania, zarządzania, kierowania i kontroli. Stosunki międzynarodowe są utrzymywane przez niezależne od siebie podmioty, w tym suwerenne państwa tworzące system heterogenicznych (niejednolitych) uczestników. Występuje tutaj wielość równorzędnych władz (poliarchia) oraz policentryzm (wieloośrodkowość) suwerennych jednostek i tworzonych przez nie struktur organizacyjnych. Brak jest scentralizowanej władzy, a funkcjonowanie formalnie równych uczestników stosunków międzynarodowych wyklucza istnienie nadrzędnej władzy państwowej. Stosunki międzynarodowe zachowują ciągłość rozwoju, ulegają intensyfikacji i obejmują swoim zasięgiem coraz więcej dziedzin życia społecznego.

Stosunki międzynarodowe przez wiele stuleci utożsamiane były ze stosunkami między państwami. Ich geneza sięga przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych, kiedy powstawały państwa narodowe. Za początek nowożytnych stosunków międzynarodowych uznaje się pokój westfalski (1648).

Termin stosunki międzynarodowe oznacza również naukę zajmującą się wszystkimi zjawiskami i procesami związanymi z międzynarodową sferą stosunków międzynarodowych. Problemami z zakresu stosunków międzynarodowych zajmowano się już przed wiekami, jednak jako dyscyplina badawcza ukształtowały się one po I wojnie światowej i rozwinęły po II wojnie światowej. Zakres nauki o stosunkach międzynarodowych wytyczony jest za pomocą kilku metod:

określanie relacji między tą nauką a innymi naukami społecznymi,
określanie podmiotów stosunków międzynarodowych,
wyliczanie rodzajów stosunków międzynarodowych (polityczne, gospodarcze, wojskowe),
wskazywanie na wymiar stosunków międzynarodowych (czasowy, przestrzenny, ustrojowy).

Stosunki międzynarodowe są również uniwersyteckim kierunkiem studiów. W Polsce naukowymi badaniami tej dziedziny zajmują się placówki akademickie, m.in. ISM UW, ISM UMK, Collegium Civitas; ośrodki państwowe, przede wszystkim Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, a także organizacje pozarządowe, np. Instytut Badań nad Stosunkami Międzynarodowymi.

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Literatura

Poniższe pozycje pozwalają zdobyć ogólną wiedzę na temat współczesnych stosunków międzynarodowych. Zagadnienia szczegółowe i poświęcona im literatura zostały omówione w poszczególnych hasłach w kategorii Stosunki międzynarodowe i podrzędnych:

J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003
E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, Warszawa 2000
E. Haliżak (red.) Stosunki międzynarodowe w XXI wieku: księga jubileuszowa z okazji 30-lecia Instytutu Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006