Powiat biłgorajski

Powiat biłgorajski
Herb powiatu Flaga powiatu
Położenie na mapie województwa
Województwo	lubelskie
Siedziba władz powiatu	Biłgoraj
Starosta	Marek Onyszkiewicz
Powierzchnia	1677,79 km²
Populacja (2005)  - liczba ludności  - gęstość	104 501 62,28 osób/km²
Urbanizacja	32,79%
Tablica rejestracyjna	LBL
gminy miejskie 1 miejsko-wiejskie 3 wiejskie 10
Starostwo ul. T. Kościuszki 87 23-400 Biłgoraj tel. (084) 688 20 01; faks (084) 688 20 09
Strona internetowa powiatu

Powiat biłgorajski - powiat w Polsce, w południowo-wschodniej części województwa lubelskiego, odtworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Biłgoraj.

Powiat leży głównie na pograniczu Równiny Biłgorajskiej i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego. Północne gminy powiatu tworzą specyficzne podłużne i wąskie pasmo, przebiegające na krótkich odcinkach przez szereg równoleżnikowych mezoregionów: Wzniesienia Urzędowskie, Roztocze Zachodnie, Padół Zamojski i Wyniosłość Giełczewską. Wschodnie krańce powiatu leżą w obrębie Roztocza Środkowego. Głównymi rzekami powiatu są Tanew, Łada i Por. Na terenie powiatu znajdują się złoża gazu ziemnego i ropy naftowej. Jest to region wybitnie rolniczy z dużymi obszarami leśnymi.

[edytuj] Podział administracyjny

Stan: na 31 grudnia 2006 rok
Źródła: Główny Urząd Statystyczny i Lubelski Urząd Wojewódzki

[edytuj] Miasta

Na terenie powiatu znajdują się cztery miasta:

(GUS, stan na 31.12.2006)

• Biłgoraj (27.244 mieszk. • 21,10 km² • 1.291 os./km²)
• Tarnogród (3.399 mieszk. • 10,69 km² • 318 os./km²)
• Józefów (2.436 mieszk. • 5,00 km² • 487 os./km²)
• Frampol (1.421 mieszk. • 4,67 km² • 304 os./km²)

oraz dwie wsie będące dawniej miastami:

• Goraj (ok. 1.100 mieszk.)
• Turobin (ok. 1.000 mieszk.)

Inne większe wsie (powyżej 1000 mieszkańców) to Aleksandrów (3.100), Łukowa (2.700), Sól (2.200), Różaniec (1.800), Potok Górny (1.400), Tereszpol (1.400), Zamch (1.500), Biszcza (1.200), Lipiny Dolne (1.200), Dąbrowica (1.200), Księżpol (1.100), Chmielek (1.100) i Bukowina (1.000).

[edytuj] Historia

Zagroda sitarska w Biłgoraju

Pałacyk w Tarnogrodzie (1930)

Dawna synagoga w Józefowie

Fragment rynku we Frampolu

Kościół św. Dominika w Turobinie

Rynek w Goraju

Kapliczka na wodzie w Górecku

Kościół w Tereszpolu

Oberża w Obszy

Cmentarz w Osuchach

Dawny areszt w Łukowej

Panorama Stanisławowa

Kościół w Księżpolu

Gajówka we Floriance

Krzyż polny w Majdanie Nepryskim

Elektrownia w Biłgoraju

Kościół w Biszczy

Chałupa w Potoku Górnym

Kościół w Zamchu

Cmentarz w Sigle

Pomnik w Długim Kącie

Tarnogrodzki rynek

[edytuj] 1810-1867

Poprzednikiem powiatu biłgorajskiego był powiat tarnogrodzki ze stolicą w Tarnogrodzie, który istniał n a początku XIX wieku (1810-1842) i obejmował miasta Krzeszów, Frampol, Goraj, Janów i Biłgoraj. W 1842 powiat przemianowano na okręg.

[edytuj] 1867-1918

W 1866 w Królestwie Polskim nastąpiła nowa reforma administracyjna. Zniesiono okręg tarnogrodzki a utworzono powiat biłgorajski, którego siedzibą w 1867 roku został Biłgoraj. Powiat był jednym z dziesięciu powiatów guberni lubelskiej - jego obszar wynosił 1708 km², a liczba mieszkańców przekraczała 6500.

W 1912 roku utworzono gubernię chełmską, do której włączono powiat biłgorajski. Ze znacznej części powiatu utworzono nowy powiat janowski. Po tym manewrze obszar powiatu biłgorajskiego wynosił 999 km². Powiat obejmował miasta Biłgoraj, Tarnogród, Józefów i Krzeszów (Frampol i Goraj znalazły się w powiecie zamojskim). Powiat biłgorajski był powiatem przygranicznym o rozwiniętej granicy z Cesarstwem Austriackim. Rozpościerał się od Krzeszowa i Momot na zachodzie do Suśca i Majdanu Sopockiego na wschodzie; od Kocudzy i Kajetanówki na północy do Luchowa i Obszy na południu.

[edytuj] 1919-1945

Po odzyskaniu niepodległości Sejm RP w 1919 roku przyjął ustawę o wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego - powiat biłgorajski stał się jednym z 19 powiatów województwa lubelskiego. 1 stycznia 1923 roku do powiatu biłgorajskiego włączono gminy Frampol i Goraj z powiatu zamojskiego ^[5]. 1 kwietnia 1927 roku zmieniono granice gmin wiejskich Sól, Aleksandrów i Puszcza Solska ^[6] oraz rozszerzono granice miasta Biłgoraja ^[7]. 1 kwietnia 1930 roku zniesiono gminę Goraj i dokonano zmiany granic gmin wiejskich Frampol i Puszcza Solska ^[8] — rozporządzenie to cofnięto z dniem 29 lipca 1939 roku ^[9] (tak więc gmina Goraj została przywrócona a zmiana granic gmin anulowana).

W okresie okupacji niemieckiej (1939-1945) powiat biłgorajski wchodził w skład Generalnego Gubernatorstwa jako część dystryktu lubelskiego. Jego obszar (szczególnie część wschodnia) był objęty powstaniem zamojskim.

[edytuj] 1945-1954

Powiat biłgorajski na tle podziału administracyjnego z 1952 roku należał do woj. lubelskiego i dzielił się na 1 miasto i 15 gmin, które z kolei były podzielone na 144 gromad (sołectw) ^[10] (liczba gromad w nawiasie):

• miasto Biłgoraj
• gminy Aleksandrów (13), Babice (6), Biszcza (7), Frampol (13), Goraj (11), Huta Krzeszowska (16), Kocudza (13), Krzeszów (9), Księżpol (9), Łukowa (9), Potok Górny (9), Puszcza Solska (11), Sól (13), Tarnogród (0) ^[11] i Wola Różaniecka (5)

Na terenie powiatu znajdowało się tylko jedno miasto - Biłgoraj, ponieważ Tarnogród, Józefów i Frampol były wówczas wsiami. Powiat miał też inny zasięg granic niż dzisiaj:

• powiat nie obejmował gminy Turobin, należącej do ówczesnego powiatu krasnostawskiego; gmina Turobin znalazała się w zasięgu powiatu biłgorajskiego dopiero w 1999 roku
• powiat nie obejmował do 1954 roku gminy Tereszpol, należącej do powiatu zamojskiego; obszar gminy Tereszpol przyłączono do powiatu biłgorajskiego wraz z likwidacją gmin i wprowadzeniem gromad
• powiat obejmował gminę Huta Krzeszowska z siedzibą w Hucie Krzeszowskiej (aż do likwidacji gmin w 1954 roku); 1 stycznia 1956 roku część obszaru zniesionej gminy Huta Krzeszowska (gromadę Momoty Górne) przeniesiono do reaktywowanego powiatu janowskiego w woj. lubelskim ^[12]; gminę przywróconą w 1973 roku w powiecie biłgorajskim, lecz pod nazwą gmina Harasiuki; obcenie gmina Harasiuki należy do powiatu niżańskiego w woj. podkarpackim
• powiat obejmował gminę Krzeszów (aż do likwidacji gmin w 1954 roku); obszary gminy Krzeszów (już jako gromady Bystre i Krzeszów) pozostały w powiecie biłgorajskim do 1 stycznia 1956 roku, kiedy to przeniesiono je do nowo utworzonego powiatu leżajskiego w woj. rzeszowskim ^[13] ; obecnie gmina Krzeszów należy do powiatu niżańskiego w woj. podkarpackim
• powiat obejmował gminę Kocudza z siedzibą w Kocudzy (aż do likwidacji gmin w 1954 roku); obszary gminy Kocudza (już jako gromady Dzwola i Kocudza) pozostały w powiecie biłgorajskim do 1 stycznia 1956 roku, kiedy to przeniesiono je do reaktywowanego powiatu janowskiego w woj. lubelskim ^[12] ; gminę przywrócono w 1973 roku w powiecie janowskim pod nazwą gmina Dzwola
• dawna gmina Aleksandrów obejmowała swym zasięgiem tereny dzisiejszych gmin Aleksandrów oraz Józefów (tak więc obecne miasto Józefów było wówczas zaledwie gromadą); odwrotna sytuacja powstała w 1973 roku, kiedy po likwidacji gromad gmina została odtworzona, tym razem pod nazwą Józefów; dopiero w 1992 roku wyodrębniono z niej gminę Aleksandrów
• dawna gmina Tarnogród składała się z samego Tarnogrodu, natomiast obszar wiejski obecnej gminy Tarnogród stanowiła gmina Wola Różaniecka z siedzibą w Woli Różanieckiej
• poprzednikiem dzisiejszej gminy Obsza była ówczesna gmina Babice (nazwa pochodna od wsi Babice, siedziba gminy była jednak w Obszy); gminę o nazwie Obsza utworzono dopiero w 1973 roku (zniesiona tymczasowo w latach 1976-1982)
• dzisiejsza wiejska gmina Biłgoraj była podzielona na dwie osobne gminy: zachodnią część stanowiła gmina Sól (z siedzibą w Soli), natomiast wschodnią – gmina Puszcza Solska (z siedzibą w Puszczy Solskiej, niegdyś samodzielnej wsi, obecnie dzielnicy Biłgoraja)
• ówczesne gminy powiatu biłgorajskiego posiadające dzisiejsze odpowiedniki to gminy: Biszcza (zniesiona tymczasowo w latach 1976-1982), Frampol, Goraj, Księżpol, Łukowa i Potok Górny

1 stycznia 1953 roku z gminy Kocudza wyłączono gromady Andrzejówka, Bukowa i Korytków Duży i włączono je do gminy Puszcza Solska ^[14].

[edytuj] 1954-1972

29 września 1954 roku przeprowadzono reformę wprowadzającą gromad i osiedla w miejsce dotychczasowych gmin jako podstawowych jednostek administracyjnych PRL ^[15]. Na obszarze powiatu biłgorajskiego znajdowały się 1 miasto i 43 gromady ^[16]:

• miasto Biłgoraj
• gromady Aleksandrów, Babice, Bidaczów, Biłgoraj, Bukowa, Bystre, Chmielek, Dąbrowica, Dzwola, Frampol, Goraj, Górecko Stare, Harasiuki, Hedwiżyn, Huta Krzeszowska, Huta Plebańska, Jędrzejówka, Józefów, Kocudza, Korchów, Korytków Duży, Krzeszów, Księżpol, Lipiny Dolne, Luchów Górny, Łukowa, Majdan Gromadzki, Majdan Nowy, Momoty Górne, Obsza, Podlesie, Potok Górny, Puszcza Solska, Rakówka, Smólsko, Sól, Stanisławów, Szyszków, Tarnogród, Teodorówka, Wola Dereźniańska, Wola Różaniecka i Zamch

1 stycznia 1956 roku gromady Dzwola, Kocudza i Momoty Górne przeniesiono do reaktywowanego powiatu janowskiego w woj. lubelskim ^[12] a gromady Bystre i Krzeszów do nowo utworzonego powiatu leżajskiego w woj. rzeszowskim ^[13].

[edytuj] 1973-1975

Po zniesieniu gromad i reaktywacji gmin z dniem 1 stycznia 1973 ^[17] roku powiat biłgorajski podzielono na 1 miasto i 12 gmin ^[18]:

• miasto Biłgoraj
• gminy Biłgoraj, Biszcza, Frampol, Goraj, Harasiuki, Józefów, Księżpol, Łukowa, Obsza, Potok Górny, Tarnogród i Tereszpol

Gminę Krzeszów odtworzono w powiecie leżajskim (woj. rzeszowskie) a gminę Dzwola (dawna gmina Kocudza) w powiecie janowskim (woj. lubelskie).

W 1973 roku powierzchnia powiatu biłgorajskiego wynosiła 1685 km² a liczba mieszkańców 92.600 (zaludnienie 55 mieszkańców na km²) ^[19].

[edytuj] 1975-1999

Po reformie administracyjnej obowiązującej od 1 czerwca 1975 roku terytorium zniesionego powiatu biłgorajskiego włączono głównie do nowo utworzonego województwa zamojskiego; jedynie gmina Harasiuki została włączona do województwa tarnobrzeskiego (tamże znalazły się też dawne "biłgorajskie" gminy Krzeszów i Dzwola) ^[20].

2 lipca 1976 roku w woj. zamojskim zniesiono gminy Biszcza, Obsza i Tereszpol. Obszar gminy Biszcza włączono do gmin Księżpol, Potok Górny i Tarnogród, obszar gminy Obsza włączono w obręb gminy Łukowa a gminę Tereszpol podzielono między gminy Biłgoraj i Zwierzyniec ^[21]. 1 września 1977 roku zniesiono także gminę Krzeszów w woj. tarnobrzeskim (weszła w skład gminy Rudnik) ^[22].

1 października 1982 roku w woj. zamojskim reaktywowano gminy Biszcza ^[23] i Obsza ^[24], a także gminę Krzeszów w woj. tarnobrzeskim (zwięszoną o wieś Podolszynka Plebańska z gminy Harasiuki) ^[23]. Gminę Tereszpol (woj. zamojskie) przywrócono nieco później, bo dopiero 1 stycznia 1984 roku ^[25].

1 stycznia 1987 roku prawa miejskie odzyskał Tarnogród ^[26] a 1 stycznia 1988 roku - Józefów ^[27]. Od momentu odzyskania praw miejskich miasta te stanowiły odrębne jednostki administracyjne (gminy miejskie) od jednoimiennych gmin wiejskich, mimo posiadania wspólnych władz gminnych dla obu par jednostek. 1 lutego 1991 roku miasta oraz gminy Tarnogród i Józefów połączono we wspólne gminy miejsko-wiejskie ^[28].

1 stycznia 1992 roku utworzono gminę Aleksandrów, wydorębnioną z części obszaru gminy Józefów ^[29].

1 października 1993 roku prawa miejskie odzyskał także Frampol, co sprawiło że gminę wiejską Frampol przekształcono w gminę miejsko-wiejską ^[30].

[edytuj] od 1999

Wraz z reformą administracyjną z 1999 roku w nowym województwie lubelskim przywrócono powiat biłgorajski ^[31]. W porównaniu z obszarem z początku 1975 roku, powiat biłgorajski został zwiększony o gminę Turobin (dawniej w powiecie krasnostawskim, a następnie także w województwie zamojskim), lecz zmniejszony o gminę Harasiuki, przyłączoną do powiatu niżańskiego w województwie podkarpackim (tamże po raz pierwszy znalazła się gmina Krzeszów, podczas gdy gmina Dzwola powróciła do powiatu janowskiego). Początkowo do powiatu biłgorajskiego miała też należeć gmina Zwierzyniec, lecz przyłączono ją do powiatu zamojskiego.

[edytuj] Demografia

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2005):

[edytuj] Urzędy gmin

stan na 1 stycznia 2008 rok

Gmina	Zdjęcie	Kierownictwo	Adres
Powiat
POWIAT		Starosta Marek Onyszkiewicz	ul. T. Kościuszki 87 23-400 Biłgoraj tel. 84 688-20-01 www
Gmina miejska
Biłgoraj		Burmistrz Janusz Zbigniew Rosłan	pl. Wolności 16 23-400 Biłgoraj tel. 84 686-25-11 www
Gminy miejsko-wiejskie
Frampol		Burmistrz Tadeusz Niedźwiecki	ul. Radzięcka 8 23-440 Frampol tel. 84 685-75-09 www
Józefów		Burmistrz Roman Antoni Dziura	ul. Kościuszki 37 23-460 Józefów tel. 84 687-81-33 www
Tarnogród		Burmistrz Eugeniusz Stróż	ul. Kościuszki 5 23-420 Tarnogród tel. 84 689-71-61 www
Gminy wiejskie
Aleksandrów		Wójt Józef Henryk Biały	Aleksandrów II 380 23-408 Aleksandrów tel. 84 687-50-02 www
Biłgoraj		Wójt Wiesław Marian Różyński	ul. Kościuszki 88 23-400 Biłgoraj tel. 84 686-15-10 www
Biszcza		Wójt Zbigniew Pyczko	Biszcza 79 23-425 Biszcza tel. 84 685-60-23 www
Goraj		Wójt Czesław Małyszek	ul. Bednarska 1 23-450 Goraj tel. 84 685-80-02 www
Księżpol		Wójt Lech Jan Rębacz	ul. Biłgorajska 12 23-415 Księżpol tel. 84 687-74-20 www
Łukowa		Wójt Stanisław Kozyra	Łukowa 262 23-412 Łukowa tel. 84 687-40-02 www
Obsza		Wójt Kazimierz Paterak	Obsza 36 23-413 Obsza tel. 84 689-10-02 www
Potok Górny		Wójt Edward Adam Hacia	Potok Górny 116 23-423 Potok Górny tel. 84 685-25-18 www
Tereszpol		Wójt Jan Józef Mielnik	ul. Długa 234 23-407 Tereszpol tel. 84 687-60-05 www
Turobin		Wójt Alfred Sobótka	ul. Rynek 4 23-465 Turobin tel. 84 683-33-35 www

[edytuj] Miejscowości powiatu biłgorajskiego wg liczby mieszkańców

Dane pobrane z serwisu hoga.pl (stan na rok 2008).

Z powodu braku aktualnych danych, w powyższej liście nie ma następujących miejscowości:
Bolesławin, Bukowiec, Cichy, Florianka, Jamieńszczyzna, Kolonia Różaniecka, Kuchy-Kolonia, Marianka, Markowicze-Cegielnia, Pierogowiec, Podlesie, Polesiska, Popówka, Poręby, Różaniec-Szkoła, Telikały i Zagrody.

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• Powiat tarnogrodzki
• Województwo zamojskie