|
|
Pogórzanie wschodni
Pogórzanie wschodni to część polskiej grupy etnograficznej wyodrębnionej z Pogórzan. Obszarowo zajmują Pogórze Strzyżowskie, Pogórze Bukowskie, Pogórze Dynowskie oraz Kotlinę Krośnieńską po wschodniej i zachodniej stronie dorzecza rzeki Wisłoki od Zydranowej na południu do Kańczugi na północy.
Zagroda wielobudynkowa Pogórzan, wiatrak z Turaszówki
[edytuj] Osadnictwo
Sytuacja osadnicza na tym obszarze Polski była w średniowieczu niezwykle skomplikowana. Były tu bowiem z dawien dawna istniejące elementy etniczne polski i ruskie na które nałożyła się nowa fala osadnicza polska oraz niemiecka [1] w takich miejscowościach oraz ich okolicach jak Bachórz (Großbachersdorf), Besko, Białobrzegi (Palversee), Brzozów (Bresen), Bukowsko, Bonarówka (Bonnersdorf), Domaradz (Deutsch-Domaretz), Dynów (Dühnhof), Frysztak (Freistadt), Głowienka, Haczów (Hanshof), Harta (Harth), Dylągówka (Dillingshau), Iskrzynia, Iwonicz (Iwanitz), Jaćmierz (Jatschmirs), Jasło (Jessel), Jaśliskach (Hohenstadt), Jurowce, Klimkówka, Kombornia (Kaltborn), Korczyna (Kotkenhau), Krośnie (Krossen), Królik Polski (Johannsdorf), Lalin Niemiecki, Lubatówce (Bischofswald), Łęzany, Matysówka (Mathisowka), Michałowce (Michelsdorf), Miejsce Piastowe (Peistätten), Mrzygłód (Königlich Thirau), Nowotaniec (Lobentanz), Niebieszczany(Siebenwirt), Nowy Żmigród (Schmiedeburg), Odrzykoń (Ehrenberg), Pielnia (Pellen), Poraż (Kunzendorf), Prusiek(Prosegg), Rogi, Równe, Rymanów, (Reimannshau) Rytarowce (Rittersdorf), Sanok (Saanig), Strachocina, Strzyżów, Suchodól (Diernthal), Szufnarowa (Schaffnerhau) Targowiska, Trepcza, Tułkowice (Tillkersdorf) Trześniów, Tyrawa (Salzthirau), Tyczyn (Bertoldsdorf), Wielopole (Großenfeld), Wrocenka, Wojnarówka, Wiśniowa, Zarszyn (Sarschin) Zmennica, Zymbertowej (Siebenwirth), a od XIV wieku również rusko-wołoska. Jak wskazał prof. Przemysław Dąbkowski region tez zamieszkany był już wcześniej również przez ludność węgierską, która na początku XIV w była albo na stałe tam osiadła, albo też czasowo przebywająca. Jest rzeczą wielce prawdopodobną, iż podobnie jak w innych ziemiach, tak samo i w ziemi sanockiej, znajdowały się pewne osady, zaludnione pierwotnie przez Węgrów, którzy z biegiem czasu ulegli polonizacji. [2]
Ziemie leżące po prawej stronie dorzecza Wisłoki do XIV wieku pozostawały niezamieszkane. Do ich kolonizacji na prawie polskim oraz niemieckim, prowadzonej głównie przez niemieckie klany rycerskie z Węgier - Balów, Śląska - Kmitów , Moraw - Herburtów a następnie saskich Fredrów, doszło dopiero na przełomie XIV i XV wieku. Osadnictwo polskie dało początek zamieszkującym te tereny grup polskich Pogórzan.
Od zachodu grupa ta sąsiaduje z Pogórzanami zachodnimi, a od południa z rusińskimi Łemkami.
zabytkowe urządzenia naftowe z terenów Pogórza, ekspozycja w sanockim skansenie
[edytuj] Gospodarka
Podstawą gospodarki było tu kiedyś rolnictwo, a hodowla odgrywała znacznie mniejszą rolę. Gleby na zajmowanych obszarze są urodzajne, teren płaski lub lekko pofałdowany, dlatego cały ten kraj to tereny rolnicze, zajęte pod osadnictwo już od wczesnego średniowiecza. Początki osadnictwa polskiego na prawie niemieckim dał powrót ziemi sanockiej do Korony w roku 1340. W wielu miejscowościach rozwinięte było również na dużą skalę rzemiosło, z którego największe znaczenie miało tkactwo oraz cechy szewców. Gospodarka rolna i hodowla stały na dość wysokim poziomie, w takich miejscowościach jak Zarszyn rozwinęła się hodowla bydła simentalskiego sprowadzonego ze Szwajcarii. W statystykach ekonomicznych władz austriackich z roku 1913 gmina Haczów była jedną z najbogatszych w całej Galicji. Obszar Pogórza oraz Dołów Jasielsko-Sanockich jest również kolebką światowego przemysłu naftowego. W Bóbrce koło Krosna założona została w 1854 r. przez Ignacego Łukasiewicza pierwsza na świecie kopalnia ropy naftowej.
[edytuj] Architektura sakralna
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kościół pw.Wszystkich Świętych we Wrocance
|
|
Kościół pw.św.Bartłomieja w Rogach
|
|
|
|
|
|
|
[edytuj] Architektura świecka
|
|
ruiny klasztoru-warowni Karmelitów w Zagórzu
|
|
|
|
|
|
[edytuj] Lokalne grupy folklorystyczne
- Kapela "Młoda Harta” z Harty woj. podkarpackie
- Kapela „Wrzos” z Olszanicy woj. podkarpackie
- Kepela "Besko” z Beska woj. podkarpackie
- Kapela „Mali Lubatowianie” z Lubatowej woj. podkarpackie
- Kapela „Mazurek” z Mazurów woj. podkarpackie
- Kapela „Młodzi Łukowianie” z Łukowego woj. podkarpackie
- Kapela "Bukowianie" z Bukowska
- Zespół Tańca Ludowego "Sanok"
- Kapela "Rekruty" w Posadzie Zarszyńskiej.
- Zespół Pieśni i Tańca "Ziemia Sanocka" w Nowosielcach
- Zespół Śpiewaczy "Łukowianie"
- Kapela Ludowa "Ropieńczanie"
- Kapela Ludowa "Przepióreczka" w Niebocku
- Kapela Ludowa "Stobniczanie"
- kapela Ludowa "Domaradzanie" Domaradz
- Kapela Ludowa "Ostrzewianie" Nozdrzec
- Kapela Ludowa "Białobrzeżanie"
- Kapela Ludowa "Kamraty"
- Kapela Ludowa "Warzanie" w Warze
- Kapela Ludowa "Ostrzewianie"
- Kapela Ludowa "Górczanie"
- Zespół Regionalny "Trzcinicoki"
- Kapela Ludowa "Lubatowianie"
- Kapela i zespół obrzędowy „Graboszczanie ” w Grabownicy Starzeńskiej
- Kapela Ludowa "Przysietczanie"
- Kapela Ludowa "Rymanowianie" Rymanów
- Kapela Ludowa Stachy z Krosna
- Kapela Ludowa Stanisława Wyżykowskiego w Haczowie
- Kapela Ludowa „Bliźnianie” z Bliznego
- Kapela Ludowa z Górek – gmina Brzozów
- Kapela Ludowa “Rekruty" z Zarszyna
- Kapela Rodzinka “Wojtunie” z Haczowa
- Kapela Ludowa "Zagórzanie" z Zagórza
- Kapela "Piasty" z Miejsca Piastowego
- Kapela Ludowa z Wiśniowej
- Zespół Obrzędowy i Śpiewaczy z Cieszyny
- Kapela Ludowa "Twierdzanie"
- Zespół Tańca Ludowego "Pogórzanie" z Głowienki
- Kapela Ludowa "Pogórzanie" z Głowienki
[edytuj] Twórcy ludowi
- rzeźbiarka ludowa Aniela Orłowska (ur.1917 r.). Przesietnica
- rzeźbiarz ludowy Stefan Rogoz z Domaradza
- rzeźbiarz ludowy, Henryk Cipora z Krzywego
- artystka ludowa Janina Zubel z Jabłonki
- lirnik ludowy Stanisław Wyżykowski z Haczowa (ur. 1927)
- gawędziarka Genowefa Malska z Odrzykonia
- artysta ludowy Piotr Przyboś
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Bibliografia
- Kodeks Dyplomatyczny Małopolski. III. (1361)
- Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw. Bernardyńskiego we Lwowie, tomy I-XXI, Lwów 1868, (poblikacja źródeł).
- Kodeks Dyplomatyczny Katedry Krakowskiej. Św. Wacława. Kraków. (poblikacja źródeł 1874).
- P. Dąbkowski. Stosunki narodościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu. Lwów. 1921
- T. Landenberg. Zaludnienie Polski na początku panowanie Kazimierza Wielkiego. Lwów. 1930.
- Kurt LückNiemieckie siły twórcze w rozwoju Polski. Badania naukowe niemiecko-polskiego sąsiedztwa we wschodnio-środkowo-europejskim obszarze, Poznań 1934. (oryg. Deutsche Aufbaukräfte in der Entwicklung Polens. Forschungen zur deutsch-polnischen Nachbarschaft im ostmittel-europäischen Raum) strony 500-600
- Kazimierz Tymieniecki - Deutsche Aufbaukrafte in der Entwicklung Polens (Niemcy w Polsce), Poznań 1936, Roczniki Historyczne Organu Towarzystwa Miłośników Historii w Poznaniu [polemika z publikacją Lücka]
- Zygmunt Jaślar - "Haczów, niezwykła osada szwedzko - niemiecka". Jasło 1938 [ niem. Hanshau, eine eigenartige schwedisch-dt. Siedlung] Jessel 1938.
- A.Fastnacht. Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340-1650, Lwów 1938, Wrocław 1962
- A.Fastnacht. Słownik Historyczno-Geograficzny Ziemi Sanockiej w Średniowieczu. Kraków. 2002
- O.Kolberg. Sanockie - Krośnieńskie. Dzieła Wszystkie T. 49 - 51.
- Wł. Makarski. Nazwy miejscowości dawnej ziemi sanockiej, Lublin 1986.
Przypisy
- ↑ [1] W historiografii niemieckiej (z pierwszej połowy XX wieku) koloniści niemieccy i ich potomkowie na Podkarpaciu (wschodnie i zachodnie dorzecze Wisłoki) to tzw. Taubdeutsche (czyli pl. Głuchoniemcy), ludność spolszczona, nie identyfikująca się z Niemczyzną
- ↑ Przemysław Dąbkowski. Węgrzy [w:] "Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu" (1921) str. 2-3.
|
.jpg)
