Komańcza

Współrzędne: 49°21' N 22°04' E49.35 22.0666667 (Komańcza)


Komańcza
Województwo	podkarpackie
Powiat	sanocki
Gmina	Komańcza
Sołtys	Włodzimierz Kopylec
Położenie	49° 21' N 22° 04' E
Liczba mieszkańców (2006) • liczba ludności	880
Strefa numeracyjna (do 2005)	13
Kod pocztowy	38-543
Tablice rejestracyjne	RSA
Położenie na mapie Polski Komańcza

Komańcza (ukr. Команьча) – wieś w południowo-wschodniej Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Komańcza, w Dolinie rzeki Osławicy i potoku Barbarka (dawniej Kumaniecki Potok). Siedziba gminy Komańcza. Od października 1939 r. do sierpnia 1944 r. wieś była siedzibą urzędu gminy w powiecie sanockim, w latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Spis treści

[edytuj] Historia

W II w. - istnieją ślady bytności Celtów w Bieszczadach i dowody szlaków handlowych (zapewne kupców rzymskich wędrujących po bursztyn) przez Karpaty. Świadczą o tym znaleziska monet rzymskich z II w. W VI w.^{[potrzebne źródło]} - pojawili się nowi osadnicy - Słowianie. Komańcza i pobliskie tereny - przed rokiem 991 należały do państwa Mieszka I. Tereny te zajęte zostały przez Wielkiego Księcia Kijowskiego Włodzimierza. Potem na krótko tereny te wróciły do Polski (za czasów Bolesława Chrobrego). Od X do XIV w. owe ziemie stanowiły przedmiot sporu. Za sprawą króla Gejzy II włączyli się do niego również Węgrzy, i w 1150 roku zajęli ten obszar Kumanowie lub Komanowie, którzy w tym okresie tu się osiedlili, byli współplemienni z Węgrami i Pieczyngami.

Miejscowość często była niszczona przez Tatarów i napady zbójeckie. W 1349 Kazimierz Wielki, przyłączył Ruś Czerwoną do Polski. Początkowo nazywać się miała Krzemienna, ale z czasem przyjęła się nazwa Komańcza. Od XV w. panowały tu rody Bobolów herbu Leliwa, a potem Kumanieccy, też posługujący się tym herbem. Wieś położona jest na szlaku osadniczym polskim, kolonizowanym wtórnie przez Wołochów, i była lokowana na prawie wołoskim w II poł. XVI wieku. W 1512 roku Mikołaj Kamieniecki założył wieś Komańczę (osadę Komanów) na prawie wołowskim. Lustracja królewszczyzny z 1565 roku stwierdza, w Komańczy, 21 rodzin obrabiających 11 i 3/4 łana ziemi. Po napaści w 1657 r. wojsk Jerzego II Rakoczego Komańcza została znacznie zniszczona. W XVIII w. Kumanieccy z Kulczyc, wznieśli tu drewniany dwór, za zasługi wojenne zostali nobilitowani i przyjęci do herbu Leliwa. Oni też w XVIII wieku wybudowali na nowo w tym miejscu murowany dwór, który uległ zniszczeniu w 1946 roku przez UPA - jak i znaczna część wsi. ( Wg. Informataora Turystycznego. Warszawa 1979 r. zał. do Mapy Bieszczady). W latach 1340-1772 wieś w ziemi sanockiej w województwie ruskim. Następnie w latach 1772-1852 znajdowała się w cyrkule leskim, później sanockim. W początkach maja 1849 roku, w czasie Wiosny Ludów rozegrała się tu zwycięska bitwa partyzantów polskich nad wojskami Austrii(Seweryn Łusakowski - "Pamiętnik". PIW Warszawa 1953) Od 1867 w powiecie sanockim w Galicji. Do 1914 powiat sądowy w Sanoku, gmina Bukowsko. W roku 1898 wieś liczyła 916 osób oraz 130 domów, powierzchnia wsi 11,12 km², obszar dworki wsi Komańcza liczył 139 osób oraz 12 domów. Wieś zamieszkiwana była głównie przez społeczność rusińską, polską oraz żydowską. W roku 1900 wieś liczyła 956 mieszkańców^[1].

[edytuj] I wojna światowa w Komańczy

Ciężkie walki prowadzone w Komańczy przez wojska rosyjskie i austrio-węgierskie w okresie półrocza t.j. od drugiej dekady listopada 1914 roku do końca pierwszej dekady maja 1915 roku. W wyniku obstrzałów i walk, kilkakrotnie zmieniało się położenie linii frontu. Komańcza przechodziła "z rąk do rąk". Spowodowało to znaczne zniszczenia i straty materialne i ludnościowe Komańczy a tereny te nazwano doliną śmierci.

W pierwszych dniach listopada 1918 ukraińska ludność z Komańczy oraz okolicznych miejscowości opanowała linie kolejowe od Zagórza do Łupkowa oraz od Zagórza do Chyrowa, oraz ogłosiła powstanie Republiki Komańczańskiej, na czele której stanął jako prezydent Andrij Kyr.

22 stycznia 1919 wieś została zdobyta przez 3 Batalion Strzelców Sanockich oraz inne polskie oddziały wojskowe, które walczyły tu z oddziałami Ukraińskiej Halickiej Armii.

[edytuj] II wojna światowa

Do 12 września 1939 roku na obszarze powiatu sanockiego województwa lwowskiego, wieś stanowiła garnizon macierzysty Batalionu KOP "Komańcza". W 1939 r. Batalion KOP "Komańcza", w ramach 2 Pułku Piechoty Karpaty toczył walki obronne. 12 września 1939 - po agresji Niemiec na Polskę wkroczyły do Komańczy jednostki Wehrmachtu, radośnie witane przez ukraińskich nacjonalistów.

W lesie Orławica oprawcy hitlerowscy rozstrzelali 26 Romów, a we wrześniu 1943 roku trzech miejscowych Żydów. Jednak przedtem prawie wszystkich Żydów wywieziono do obozu zagłady w Zasławiu. Dziś wato zwiedzić miejsce katastrofy samolotu z okresu II wojny światowej, i dalej w lesie w Orławicy miejsce masowego mordu 26 Romów.

[edytuj] Dawne nazwy

Komanycza, Crziemyenna – rok 1512
de Komancza – rok 1524
Komańcza – XIX wiek

Nazwa miejscowości może sięgać okresu staroruskiego, wieś miała się nazywać Krzemienna, lecz z czasem przyjęła się nazwa Komańcza, od płynącego tutaj Kumanieckiego Potoku (dawniej Barburka; obecnie Barbarka). Niektóre źródła podają, że nazwa Komańcza związana jest z tatarskim plemieniem Kumanczy, którzy przed wiekami dotarli na te tereny. Miejscowość leżała przy starym szlaku handlowym Sanok-Przełęcz Łupkowska. Nazwa może sugerować związek z etnonimem Komane tj. członków plemienia turańskiego Ko(u)manów w nazewnictwie polskim znanych bardziej jako Połowcy. Plemię to przebywało na Rusi Kijowskiej między XI-XIII wiekiem. Nazwa wsi wiązałaby się wtedy z nazwą osobową Komaneč oznaczającą syna Komana.

[edytuj] Zabytki

Na uboczu wsi znajduje się klasztor nazaretanek, który był miejscem internowania kardynała Stefana Wyszyńskiego od 27 października 1955 do 26 października 1956, czyli jak powiadają siostry: "zapowiedź przyjazdu przyszła w Święto Chrystusa Króla i wyjazd nastąpił po roku, w ten dzień". Tutaj 16 maja 1956 w święto Andrzeja Boboli napisał Prymas Polski tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego 1955-1956. Pokój, w którym mieszkał kardynał, jest udostępniany zwiedzającym.

Klasztor nazaretanek (łac. Congregatio Sanctae Familiae de Nazareth) w Komańczy

Kościół łaciński pw. św. Józefa w Komańczy

Dawna cerkiew greckokatolicka (obecnie prawosławna), stan przed pożarem

Cerkiew greckokatolicka pw. Opieki Matki Boskiej

Wieś leży na szlaku architektury drewnianej województwa podkarpackiego.

Dawna greckokatolicka cerkiew parafialna pw. Opieki Matki Boskiej wybudowana w 1802 r. (od 1963 r. cerkiew filialna prawosławna). W roku 1834 wzniesiono dzwonnicę bramną, a w 1836 r. odbudowano zakrystię. Cerkiew była wielokrotnie remontowana. Z dawnego wyposażenia do 2006 roku zachował się ikonostas z 1832 r. Cechą szczególną jest usytuowanie zakrystii na przedłużeniu sanktuarium, na osi wzdłużnej cerkwi. Cerkiew w Komańczy wraz z dzwonnicą stanowiła jeden z trzech zachowanych (obok Turzańska i Rzepedzi) przykładów wschodniołemkowskiego (tzw. osławskiego) budownictwa sakralnego. 13 września 2006 cerkiew wraz z wyposażeniem doszczętnie spłonęła, strażakom udało się uratować jedynie zabytkową dzwonnicę. Następnego dnia arcybiskup Adam Dubec zapowiedział odbudowę cerkwi w kształcie sprzed pożaru.

Greckokatolicka cerkiew parafialna pw. Opieki Matki Boskiej. Została ona przeniesiona ze wsi Dudyńce w 1988 roku i ustawiona na piętrowej murowanej podstawie. Przy cerkwi znajdowało się do niedawna muzeum kultury łemkowskiej, jednak brak miejsca spowodował, że zostało ono zlikwidowane. Sprzęt codziennego użytku Łemków, który znajdował się w muzeum, został częściowo przeniesiony do skansenu w Sanoku, a częściowo rozdany ludziom.

[edytuj] Religia

W Komańczy istniały jeden kościół i dwie cerkwie:

kościół rzymskokatolicki (parafia łacińska w Bukowsku do 1947) w tym kościół łaciński pw. św. Józefa oraz kaplica w klasztorze sióstr nazaretanek, kościół katolicki w Komańczy został zbudowany w 1927 roku, podczas wojny spłonął, po wojnie wybudowano nowy, drewniany kościół. Częściowo do jego budowy użyto drewna z rozbieranych po wojnie cerkwi greckokatolickich.
cerkiew prawosławna,
cerkiew greckokatolicka (po II wojnie światowej wyznawcy religii greckokatolickiej mieli odprawiane swoje nabożeństwa w kościele katolickim, gdyż ich wiara była zakazana. Dopiero nowa cerkiew została wybudowana w roku 1984 i istnieje oczywiście do dzisiaj. Codziennie odbywają się msze, w niedziele uczęszcza ok 200 osób).

Do roku 1939 Żydzi z Kamańczy należeli do kahału w Bukowsku, we wrześniu 1942 roku zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Zasławiu i tam straceni.

Ciekawostką jest organizowanie wspólnych uroczystości, np. procesja Bożego Ciała rokrocznie ma swój początek w kościele katolickim, aby zakończyć się w cerkwi greckokatolickiej, przy czynnym współudziale nie tylko wyznawców, ale i ich duchownych. 13 września 2006 cerkiew prawosławna spłonęła.

[edytuj] Mieszkańcy

Nazwiska mieszkańców z XIX wieku: Babej, Barna, Bogula, Boiwka, Burianyk, Wołosacki, Harhaj, Hoholik, Hrynio, Dziurdzio, Diadio, Kantolak, Kapustianik, Komaniecki, Kopilec, Kuchyna, Lenczyszyn, Łodyński, Mankowicz, Ostrowski, Pankowicz, Patrosz, Pelesz, Polumachanicz, Romanik, Stańczak, Stec, Ślimak, Suszko, Szczurek, Chomka, Car, Czopik, Czurma.

[edytuj] Znane osobny związane z wsią

ks. kard. Stefan Wyszyński– Prymas Polski zwany Prymasem Tysiąclecia.
Alojzy Ehrlich – mistrz Polski, olimpijczyk i medalista mistrzostw świata w tenisie stołowym
gen. Ostap Steca - radziecki oraz polski generał; współautor Akcji Wisła.

[edytuj] Metryki

unickie
- Liber natorum 1784-1858, 1858-1891
- Liber copulatorum 1784-1879, 1776-1886, 1784-1851
- Liber mortuorum 1784-1851, 1784-1909, 1900-1911, 1921-1922
rzymskokatolickie
- Liber natorum, copulatorum et mortuorum 1784-1947

[edytuj] Turystyka

We wsi znajdują się dwie większe bazy noclegowe:

schronisko PTTK (dawniej Podkowiata),
prywatne schronisko Rainbow Family, które przyciąga co roku uczestników ruchu Rodziny Tęczy z różnych krajów.
Od roku 1995 w Komańczy na początku sierpnia odbywaja się Spotkania Przygraniczne Polski i Słowacji Komańcza-Medzilaborce. Festynowi towarzyszą występy zespołów folklorystyczny i popowych z Polski i Słowacji.