|
|
narzędzia |
Język lemnijski
Język lemnijski – język używany w starożytności na wyspie Lemnos. Jego głównym świadectwem jest inskrypcja na steli grobowej , zwanej stelą z Lemnos. Została odkryta w 1885, niedaleko Kaminii, wmurowana w ściany kościoła. Fragmenty inskrypcji, umieszczone na ceramice, wskazują na to, że był używany przez większą społeczność. Lemnjiski powszechnie uznaje się za spokrewniony z etruskim, od momentu, gdy Wilhelmowi Brandensteinowi, udało się zinterpretować śiwai awiś sialχweiś maraś-m awiś, na podstawie etruskiego awils maχs śealχls-c ' i w wieku 65 lat'. Helmutowi Rixowi udało się, z kolei, zidentyfikować hulaieśi:φukiasiale porównując z zilci Velusi Hilchniesi 'podczas rządów (pretorskich) Vela Hulchnie'. Dzięki temu, wiemy, że zarówno etruski jak lemnjiski posiadają dwa charakterystyczne przypadki celownika: –śi i –ale, obie użyte na Steli z Lemnos (Hulaie-ši 'Hulaiemu', Fukiasi-ale 'Fokijczykowi') i inskrypcjach spisanych po etrusku (aule-si 'Aulemu' z Cippus Perusinus; mi mulu Laris-ale Velχaina-si 'Ja byłem poświęcony Larisowi Velchainie', Larthiale Hulnieśi itd.). Okazało się również, że dzielą końcówkę dopełniacza rodzaju męskiego –ś i czasu przeszłego prostego –a-i (etruski: -e, por. ame 'był' (lemn. amai; lemn. šivai 'żył'). Rix zaproponował też rodzinę, w którą połączył języki etruski, leminjski oraz retycki (vide: Języki tyrreńskie). Dowodem na pokrewieństwo, były również podobieństwa kulturalne (zarówno Etruskowi, jak i Leminjczycy w dedykacjach umieszczali imiona matki i ojca osoby, której dawano podarek). Przedmiotem dyskusji, pozostają szczegóły relacji jakie miały go łączyć z etruskim. Rix przekonywał, że lemnjiski i etruski wywodzą się z jednego prajęzyka, nazwanego przezeń Urtyrsenische (pratyrreński), używanego około X w. p.n.e., z kolei Carlo de Simone i Agostiniani skłaniają się do poglądu, że lemnjiski był archaiczną wersją etruskiego. Michael Gras, wysunął nawet hipotezę, że lemnijski mógł być dialektem etruskiego, a samo Lemnos etruską kolonią handlową, która dała początek antycznej legendzie o przedgreckich Pelazgach. Zaznaczyć, przy tym trzeba, że nie jest to pogląd popularny. Do zapisu używano, wywodzącego się z greckiego, pisma, przypominającego nieco znane alfabety etruski i frygijski. Podobnie jak w etruskim brakowało w nim zwartych dzwięcznych (b, g, d) oraz symbolu, oznaczającego 'z'. Odwrotnie jak w etruskim, stela nie zawierała 'u', które zastępowała 'o' (możliwe, że w obu przypadkach tej samej litery, używano do zaznaczenia różnych dźwięków). Po zdobyciu wyspy, przez Ateńczyków w drugiej połowie VI w. p.n.e., lemnjiski został wyparty z użycia przez dialekt attycki języka greckiego.
[edytuj] Stela z LemnosStela została znaleziona wmurowana w kościół w Kaminie. Obecnie znajduje się w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach. Ponieważ w 510 r p.n.e. ateński wódz Miltiades najechał i zhellenizował Lemnos, za prawdopodobną datę powstania podaję się VI w. p.n.e. Na steli znajduje się popiersie uzbrojonego w dzidę człowieka i tekst zapisany bustrofedonem. Tekst transliterowano, ale nie zdołano go zadawalająco dobrze przetłumaczyć, póki nie odwołano się do porównań z etruskim i nie poczyniono postępów w wiedzy na temat samego etruskiego. Inskrypcja zwiera 198 znaków, podzielonych na 30-40 słowa, oddzielone od siebie za pomocą jednej bądź trzech kropek. Tekst składa się z trzech części, dwóch pisanych pionowo i jednej poziomo. Transkrypcja: Inskrypcja zaczyna się najpewniej od imienia człowieka, któremu była dedykowana – Hulaie. W tekście występuje jeszcze raz, tym razem towarzyszy jej wyraz w formie, przypominającej znaną nam z etruskiego, końcówkę na –ale. Biorąc pod uwagę, że Hulaieśi zapewne również jest w celowniku, a jego końcówka to –śi, odpowiada więc formie etruskiej –si/śi. To upewnia nas, że pierwsza forma imienia, odpowiada etruskiemu dopełniaczowi -ś. Na ogół przypuszcza się, że nafoth oznacza wnuka (por. łac. nepōs, etr. neftś). Możliwe więc, że mamy tu do czynienia z dedykacją wnuka dla dziadka. Dalej czytamy: sialχwiś:aviś (...) śiwai, odpowiadające etruskiemu sialχs awils… ziwe – 'żył sześćdziesiąt lat/umarł w wieku sześćdziesięciu lat'. Jest to o tyle ciekawe, że pomaga nam zrozumieć zmiany fonetyczne w samym etruskim. Znane są formy, oznaczające 50 muvalx oraz 5 maχ. Można przypuszczać, że lemnijskie –alχv- wobec etruskiego –alx- jest archaiczne, a w etruskim, w wygłosie oraz po samogłoskach przeszło w –χ, a po samogłskach w w. Niektóre interpretacje tekstu podają wiek Hulaiego na 65 lat, kierując się podobieństwem do etruskiego maχ i muwalχ, ale wiek jest powtórzony dwa razy - na tylnej częsci steli, czytamy śiwai aviś sialxwiś marazm awiś aumai. Jak widać, już bez mav, zatem nie oznacza to najpewniej pięciu. Dalej możemy zaświadczyć dwie kolejne, prawdopodobnie, tyrreńskie cechy: końcówkę imiesłowy biernego czasu przeszłego –u i – jeszcze raz użytą – końcówkę dopełniacza –asial. Inskrypcja na tylnej części steli, znów rozpoczyna się od imienia, znanego nam - Hulaiego. Fokaisiale najczęściej tłumaczy się jako 'Fokajczykowi' (lemn. fokai-śi-ale czyli związanego, należącego, czy w tym przypadku pochodzącego z Fokaji?). Do Fokaji jest jeszcze jedno nawiązanie na końcu drugiego wersa - fuke. W trzecim wersie zostaje powtórzony wiek Hulaiego i raz jeszcze spotykamy maraś, tym razem ze zrostkiem –m, odpowiadającym etruskiemu –m, oznaczającego 'i, oraz'. Reszty znaczenia inskrypcji możemy się tylko domyślać. Np. zastanawia wielokrotnie powtórzone śerunaith (dwa razy z innym wyrazem), aumai (? etr. um 'poświęcić, dedykować'), tiś (? etr. teiś 'tego, tej'). [edytuj] Tożsamość HulaiegoOprócz steli, znamy jeszcze jedną inskrypcję, zawierającą imię Hulaiego, o następującej treści: …Hulaieś naφuθ Ślaśi vanacasial Śeronai Morinai-c…. Rozpoznajemy tu, znane nam etrusko-leminjskie cechy, jak: -ś, -śi, -asial czy -c (= -m). Cała inskrypcja miała by znaczyć: za królowania Hulaeigo, wnuka/potomka Śli, nad miastami Serony i Myrnii. W istocie wysoce prawdopodobne, że Hulaie z powyższej inskrypcji i steli to ta sama osoba. Tłumaczyło by to obecność i śerunai, i murinai. Zastanawia jednak, że w steli pochodzenie króla było podane, jako 'fokijskie'. Fokijczycy, bowiem, według Herodota, byli 'pierwszymi z Hellenów, którzy przedsiębrali dalekie podróże morskie; oni to odkryli Morze Adriatyckie, Tyrrenię, Iberię i Tartessos'. [1] Sam jednak Herodot, wspomina, że do ziemi Tartezyjczyków pierwszy dotarł samijski żeglarz, o imieniu Kolaios. [2] Imiona Kolaios i Hulaie są do siebie bardzo podobne. Oboczność k-/h- możemy zauważyć także w Kampanos/Hampanos, co tłumaczy się właściwościami języka etruskiego. Co więcej pierwsze znaleziska greckie w Tartessos pochodzą z lat 630 – 580 p.n.e. (a więc Kolaios byłby najpewniej współczesnym Hulaiego) i wskazują na fokijsko-samnijskie pochodzenie. W tym kontekście niezwykle ciekawa jest tratezyjska inskrypcja, zawierająca słowa 'Śarona konthi/Sarona koni1i'[3], a więc, możliwe że, nazwę miasta, w którym panował Hulaie. Co do pisma tartezyjskiego, nosi znamiona wpływu frygijskiego i północno-zachodnio-anatolijskiego. Jeśli te podobieństwa nie są wynikiem tylko przypadku, Hulaie/Kolaios był nie tylko władcą tyrreńskiego państwa, ale również wpływowym kupcem, odkrywcą i posłannikiem kultury egejsko-greckiej w obszarze Morza Śródziemnego. Przypisy[edytuj] Bibliografia
|
