Historia Bielska-Białej

Przeprowadzana jest gruntowna przebudowa tego artykułu. Pomoc jest mile widziana. Wikipedysta Gaj777.

Ulica 11 Listopada. W XVIII i XIX w. była częścią traktu cesarskiego łączącego Wiedeń z Lwowem, a dziś stanowi główny deptak miasta.

Bielsko-Biała jest miastem powstałym formalnie dopiero w styczniu 1951 roku, lecz historia miast, które były jego fundamentami jest o wiele dłuższa. Starszą częścią dwumiasta jest śląskie Bielsko powstałe w końcu XIII wieku. Od XVI w. miasto rozwijało się jako ośrodek handlu, sukiennictwa i ceramiki, a także jako stolica państwa stanowego, przekształconego później w księstwo. Małopolska Biała natomiast powstała ok. 1560 r. jako osada tkaczy. Na początku XIX w. zaczął się tu rozwijać przemysł, a już na przełomie XIX i XX stulecia okręg bielsko-bialski był jednym z największych ośrodków przemysłowych w Austrii. Wtedy też rozpoczął się proces zrastania dwóch organizmów zakończony w 1951 r. połączeniem ich w jedno miasto "Bielsko-Biała". Przez wieki charakterystyczą cechą dwumiasta była również wielonarodowość (Polacy, Niemcy i Żydzi) oraz różnorodność religijna (katolicy, protestanci i żydzi), przerwane II wojną światową. W okresie powojennym miasto wciąż rozwijało się, aby stać się dziś jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo miast Polski, a także ważnym ośrodkiem kulturalnym turystycznym i akademickim.

[edytuj] Bielsko

Bielsko – do 1950 roku samodzielne miasto na Śląsku Cieszyńskim. Po połączeniu z Białą Krakowską stanowi dziś zachodnią część miasta Bielska-Białej.

[edytuj] Początki miasta

Tablica upamiętniająca nadanie mieszczanom bielskim przez Mieszka I Cieszyńskiego lasu "między Mikuszowicami a Kamienicą" w 1312 r.

Początki miasta Bielska sięgają połowy XIII w. Być może powstało ono jako osada targowa na międzynarodowym szlaku handlowym z Rusi przez Kraków na Morawy, zwanym potem szlakiem solnym.

Wśród legend o powstaniu miasta znamy dziś trzy. Jedna z nich mówi o pierwszych osadnikach jako uciekinierach przed najazdem mongolskim w 1241 r. Zgodnie z drugą miasto założyli osadnicy słowiańscy, którzy przybyli nad rzekę białą, czyli "bystrą", przezywaną Białką, z Żabiego Kraju^[1], gdzie w rodzinnej osadzie Żebracze byli często atakowani przez wrogów i po kolejnym krwawym najeździe zaczęli szukać lepszego miejsca do zamieszkania, osiedlając się wreszcie na bielskim wzgórzu. W pewnym momencie jednak słowiańscy osadnicy zniknęli, a Mieszko cieszyński odbudował zamek i osadę, zaludniając ją niemieckimi kolonistami ze Spiszu^[2]. Gustaw Morcinek zaś podaje, że na srogim wzgórzu wśród lasów wznosiło się "strożne zamczysko", a w nim przebywali zbójnicy. Przez długie lata zbójcy łupili karawany kupców, dopiero w czasach Bolesława Chrobrego lub Bolesława Śmiałego sąsiednie kasztelanie zorganizowały wyprawę na zbójnickie gniazdo, zamek został zdobyty i spalony, a rabusie zabici. Miejsce to, zwane po łacinie "bilis", poszło w niepamięć aż do chwili, kiedy to książę cieszyński Kazimierz (1311-1334) odkrył je na polowaniu i przeznaczył zabudowanie książęcego letniska, zarządzając, aby na jednej ze ścian wymalowano postać herszta-rozbójnika^[2].

W rzeczywistości powstanie Bielska wiążę się najprawdopodobniej z wielką falą osadniczą w latach 1285-1300 organizowaną przez księcia raciborskiego i cieszyńskiego, Mieszka I. W jej ramach nad Białą przybyli z zachodu osadnicy śląscy, zakładając (?) i zamieszkując okoliczne miejscowości.

Grodzisko w Starym Bielsku.

Nie zachował się do dzisiejszych czasów dokument lokacyjny, stąd nie znamy dokładnej daty otrzymania przez Bielsko praw miejskich. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 6 czerwca 1312 r. Wtedy Mieszko cieszyński nadał "swym wiernym mieszczanom bielskim" niewyrąbany las między Kamienicą a Mikuszowicami, którego pozostałością jest dzisiejszy Cygański Las. Świadczy to o rozbudowie, położonego na wzgórzu (zwanym potem Wzgórzem Miejskim), Bielska i zapotrzebowaniu na budulec, dlatego też wielu historyków jako datę lokacji miasta podaje okres wcześniejszy, w tym czasy wspomnianej fali osadniczej w tych rejonach, czyli lata 1285-1300. Wydaje się przy tym, że najpierw założono je na zwyczajowym prawie polskim, a dopiero w latach 1316-1327 przeniesiono na prawo magdeburskie.

Pierwszym śladem osadnictwa na terenie dzisiejszego Bielska-Białej jest jednak nie Wzgórze, a grodzisko z XII wieku, usytuowane w Starym Bielsku. Gród ten był osadą produkcyjną, o charakterze obronnym. Otoczony podwójnym wałem z fosą. Jego średnica wynosiła ok. 200 m, a powierzchnia 3,2 ha. Nie wiadomo do dzisiaj, jak należy łączyć tę osadę ze Starym Bielskiem i miastem Bielskiem. Grodzisko leżące na szlaku solnym mogło pełnić rolę warowni. Osada ta została doszczętnie zniszczona pożarem w 1400 r. W sąsiedztwie grodziska powstała w II połowie XIV wieku wieś Stare Bielsko z kościołem Świętego Stanisława, który do 1447 r. był kościołem parafialnym zarówno dla wsi, jak i miasta. Tradycja jednak podaje, że kościół ten został wzniesiony o wiele wcześniej, bo już w latach 1131-1135, w miejscu pogańskiego gaju dębowego.

[edytuj] W XIV i XV wieku

Herb Bielska

Bielsko w swych początkach obejmowało obszar tzw. Wzgórza Miejskiego (dzisiejsza Starówka) o powierzchni 4 ha i kształcie nieregularnego owalu. Układ urbanistyczny miasta był podobny do innych miast śląskich, lokowanych w średniowieczu. Początkowo rozwijało się ono równolegle do Starego Bielska, jednak w 1400 r. osada ta została zniszczona i miasto Bielsko stało się jedynym ośrodkiem na tym obszarze.

Granice ówczesnego Bielska wyznaczały obecne ulice: Zamkowa, Orkana, Waryńskiego, Schodowa i Św. Trójcy. Miasto było od ok. 1315 r. otoczone murami, posiadało również, powstały w czasach przedlokacyjnych (prawdopodobnie I poł. XIII w.), zamek książąt cieszyńskich, włączony w system fortyfikacji.

Od początku miasto dzieliło losy księstwa cieszyńskiego, w skład którego wchodziło. W 1316 r., po wyodrębnieniu księstwa oświęcimskiego, stało się jego miastem granicznym, gdyż granica między nimi przebiegała na rzece Białej. W 1327 r. oba księstwa stały się lennem króla czeskiego Jana Luksemburczyka, przy czym faktyczna inkorporacja nastąpiła w roku 1348. Odtąd, aż do 1918 r., Bielsko znajdowało się poza granicami Polski. W 1457 r. Jan IV Oświęcimski sprzedał księstwo oświęcimskie polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, a granica na Białej stała się granicą państwową. W roku 1464 Maciej Korwin zajął Śląsk, przez co miasto znalazło się w granicach Węgier, jednak po szesnastu latach wróciło do Czech. Przygraniczne położenie w sposób decydujący wpłynęło na rozwój średniowiecznego Bielska.

Św. Mikołaj - patron pierwszej bielskiej świątyni.

Jednocześnie miasto, przez cały okres swego istnienia, było wielonarodowościowe. Dominującą rolę odgrywali w Bielsku Niemcy, drugą zaś grupę ludności stanowili Polacy. W późniejszych latach pojawili się w mieście również Żydzi, o których najstarsza wzmianka pochodzi z 1653 r.^[3] Ludność niemiecka na przestrzeni wieków nie zasymilowała się, a zasilona następnie przez kolejne grupy przybyszów (głównie z Dolnego Śląska), utworzyła wyraźną wyspę językową wśród okolicznej ludności polskiej .

W 1424 r. Bolesław I cieszyński nadał Bielsku odnowione prawa miejskie, przyznające m.in. prawo mili i w pełni samodzielny samorząd. Kolejnym ważnym przywilejem było przyznanie w 1440 r. przez Władysława i Przemysława II prawa składu soli. W XV w. wyróżnił się również Wacław I cieszyński (1442-1474), który w 1447 r. przeniósł parafię bielską ze Starego Bielska do miasta, do ufundowanego przez siebie kościoła pw. św. Mikołaja, który stał się patronem Bielska. Również za jego czasów nastąpiły pierwsze próby wyodrębnienia państwa bielskiego.

W 1489 r. mieszczanie bielscy od księcia Kazimierza II uzyskali potwierdzeni wszystkich dotychczasowy przywilejów oraz prawo wznoszenia zabudowań poza murami. W zamian miasto odstąpiło mu "po wsze czasy" teren między zamkiem a rzeką Białą z przeznaczeniem na ogrody zamkowe, które nigdy nie miały zostać zabudowane (nastąpiło to dopiero w latach 30. XX w.). Równocześnie zaczęły się rozwijać przedmieścia – Dolne wzdłuż potoku Niper i Górne wzdłuż drogi do Cieszyna, a od XVI w. również Żywieckie w południowej części miasta.

[edytuj] Czasy nowożytne

W 1521 r., wraz z podarowanym browarem książęcym Bielsko otrzymało przywilej propinacji, czyli wyrobu i sprzedaży alkoholu, rozszerzone później na okoliczne wsie państwa bielskiego. Przywilej ten dostarczał znacznych dochodów miastu aż do XIX w. Do XVI w. największe jednak zyski czerpali mieszczanie bielscy z gospodarki rolnej, wynajmując grunty nawet na prawym, polskim, brzegu rzeki Białej. Niemały udział w dochodach miejskich miała gospodarka rybna, prowadzona w licznych stawach zakładanych w dolinie Białej oraz okolicznych wsiach. Również w 1521 r. miasto zostało otoczone drugą, zewnętrzną, linią murów miejskich, która w założeniu miała bronić Bielsko przed napadem tureckim. W 1565 r. książę Fryderyk Kazimierz zatwierdził dawniejsze przywileje. Od tego czasu miasto od posiadało "Księgę konfirmacji przywilejów" oraz nowe prawo propinacyjne (złagodzone rok później).

W 1526 r. Bielsko, wraz ze wszystkimi ziemiami czeskimi, znalazło się w pod władzą Habsburgów.

Rok 1545 to początek czasów reformacji. W tym roku książę Wacław III Adam uznał luteranizm za oficjalne wyznanie księstwa cieszyńskiego, w czym poparli go mieszkańcy regionu. W Bielsku powstała wtedy najsilniejsza na Śląsku Cieszyńskim gmina protestancka, przyciągająca nowych osadników niemieckich. W 1587 r. uzyskała ona, od Adama Schaffgotscha, przywilej religijny gwarantujący, iż wszystkie nabożeństwa w bielskich kościołach będą odprawiane w duchu luterańskim. Protestanci przejęli wszystkie świątynie w mieście, w tym parafialny kościół św. Mikołaja.

Zabytkowy kafel z XVI w. w zbiorach Muzeum w Bielsku-Białej

Połowa XVI w. otworzyła okres prosperity rzemieślników, któremu sprzyjali kolejni własciciele miasta, nadając im liczne przywileje i statuty cechowe. Szczególną rolę odegrał cech sukienników. Powstał on w roku 1548, grupując mistrzów przybyłych z Dolnego Śląska i krajów niemieckich. Nadany wówczas przywilej określił również markę wyrobów sukienniczych, oznaczając je marką ochronną "B.S. Bielskie Sukna". Oznaka ta została w 1565 r. zastąpiona herbem Bielska. Sukiennictwo w Bielsku rozwijało się bardzo szybko, przede wszystkim ze względu na korzystne warunki naturalne: dostatek surowca – wełny z licznych w Beskidach Zachodnich stad owiec oraz czysta, miękka, górska woda Białej i okolicznych potoków, których specyficzne właściwości wyróżniły miejscowe sukna. Z czasem stało się ono główną gałęzią rzemiosła w Bielsku. Duże znaczenia dla miasta miało również jego przygraniczne położone, dzięki któremu rozwinął się handel. W XV i XVI w. Bielsko było znane też jako wielki ośrodek ceramiczny (kaflarski) na Śląsku. Wiekszość warsztatów i foluszy rozlokowało się na przedmieściach: Górnym, Dolnym i Blichu (Żywieckie Przedmieście). W 1570 r. bogate już Bielsko zakupiło od księcia na wieczystą własność folwark i wieś Mikuszowice (wraz z przynależnościami, młynem, tartakiem, cegielnią, karczmą i częścią lasu, granicząca z lasem miejskim) oraz wieś Bystrą.

Ostatnim właścicielem miasta z rodu Piastów cieszyńskich był Wacław III Adam, rezydujący na zamku bielskim w latach 1545-1553. Sprzedał on Bielsko Kasprowi Wilczkowi roku 1553, jednak po dwunastu latach syn Wacława III Adama, Fryderyk Kazimierz, je odzyskał. Popadł on jednak w wielkie długi, wskutek czego, po jego śmierci w 1571 r., Wacław III Adam zmuszony był ponownie sprzedać Bielsko.

W 1572 r. na mocy zezwolenia cesarza Maksymiliana II Habsburga z księstwa cieszyńskiego zostało wydzielone państwo bielskie, obejmujące Bielsko i 14 okolicznych wsi i podlegające odtąd bezpośrednio śląskiemu urzędowi zwierzchniemu we Wrocławiu oraz jego władzy sądowniczej^[4]. Podobnie jak włości frydeckie i frysztackie stanowiło ono tzw. państwo stanowe niższego rzędu, które funkcjonowało aż do 1751 r., kiedy przekształcono je w wolne państwo stanowe. Pierwszym właścicielem państwa bielskiego był Karol Promnitz, dotychczasowy właściciel Pszczyny. W 1582 r. odstąpił je on, z przyczyn finansowych, śląskiemu magnatowi Adamowi Schaffgotschowi, a dziesięć lat później, w roku 1592 zostało ono nabyte przez węgierski ród magnacki – Sunneghów, władający m.in. Budziatyniem (ob. Żylina) i Orawą. Władali oni państwem bielskim aż do 1724 r.

Wiek XVII był najtragiczniejszym okresem w dziejach miasta. W 1599 r. Bielsko nawiedziła epidemia dżumy, która zdziesiątkowała mieszkańców miasta. Dla upamiętnienia jej ofiar w 1604 r. rozpoczęto budowę kościoła św. Trójcy obok protestanckiego cmentarza na Górnym Przedmieściu. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Szwedzi kilkakrotnie najeżdzali miasto: w 1642 i 1646 r., kiedy zostało obrabowane i częściowo spalone, a na wzgórzu Trzy Lipki miała miejsce krwawa bitwa między siłami polskimi a szwedzkimi. W roku 1645 szlachta cieszyńska schroniła się przed szwedzką armią w, należącej do Rzeczpospolitej, wsi Biała. W 1656 r., w czasie potopu szwedzkiego w pobliskich Mikuszowicach doszło do kolejnej bitwy polsko-szwedzkiej, którą Andrzej Komoniecki opisał w Dziejopisie Żywieckim:

"Roku tegoż 1656 we środę w tydzień postu czterdziestowego, dnia 8 miesiąca marca Szwedzi (...) w jedynastu set żołnierza kommunnego napadł na szańce od Bielska mikuszowskie. Gdzie szlachty polskiej kilkadziesiąt wprzód przyskoczyło do szańców, konnych, chcąc na obronę szańców do naszych przystać; ale nasi im nie uwierzyli, bojąc się jakiej zdrady od Szwedów. Którzy powracając, na tych Szwedów napadli i trzynastu nad folwarkiem mikuszowickim Szwedzi zabili, i tam pod Bożą Męką na brzegu rzeki u szańców samych pochowani. (...) Co się stało po zachodzie słońca, skąd zapalenie ogniów wielkich do Żywca widziano i ludzi ustraszyło"

Jerzy Trzanowski

W latach 1630-1634, po edyktach kontrreformacyjnych, siłą odebrano protestantom, przejęte przez nich w XVI w. świątynie, zakazując również kultu ewangelickiego. Zszedł on w Bielsku do podziemia – nabożeństwa odprawiano w okolicznych lasach i górach Beskidu Śląskiego. Bielsko opuścił wtedy również Jerzy Trzanowski, przebywający jako kaznodzieja Sunneghów na bielskim zamku od 1626 r.

W XVII w. Bielsko dwukrotnie padło również ofiarą pożarów. W 1659 r. spłonęły wszystkie zabudowania, zamek, kościół parafialny, ratusz z archiwum, więzienie oraz mury miejskie, w wyniku czego miasto musiało się budować od nowa. W 1664 r. zaś zniszczeniu uległy 42 budynki. W 1682 r. oddziały powstańcze węgierskie, pod dowództwem Imre Thökölego, współpracujące z Turkami, złupiły miasto i zabiły 35 mieszkańców. Rok później przez miasto przemaszerowała część polskiej armii, idąca na odsiecz Wiednia, po dowództwem hetmana polnego koronnego Mikołaja Hieronima Sieniawskiego.

Już na przełomie XVII i XVIII w. Bielsko stało się najsilniejszym ośrodkiem rzemieślniczym i handlowym Śląska Cieszyńskiego, powoli dystansując jego stolicę. Dodatkowym atutem Bielska było położenie na uboczu, ogarniętych wojnami i prześladowaniami religijnymi, Czech i Śląska. W 1660 r. król Polski Jan Kazimierz Waza nadał bielskim sukiennikom przywilej handlu swoimi wyrobami w Rzeczpospolitej, potwierdzony przez kolejnych władców, a w 1686 r. miasto uzyskało przywilej na wolny skład sukna. Na początku XVIII w. bielskie sukna uważano za najlepsze na Śląsku i w Czechach, dzięki czemu otworzyły się przed sukiennikami nowe rynki zbytu – Węgry, Imperium Osmańskie i Bałkany. Od początku XVIII w. nastąpił również gwałtowny napływ osadników żydowskich, głównie handlarzy wełną i tytoniem oraz szynkarzy.

Aleksander Józef Sułkowski

Sunneghowie przestali władać Bielskiem w 1724 r. Kolejnym właścicielem miasta został Henryk hr. Solms (do 1743), a następnie Friedrich Wilhelm von Haugwitz. W 1751 r. na jego prośbę cesarzowa Maria Teresa podniosła państwo bielskie do rangi wolnego państwa stanowego (status maiores). W efekcie Bielsko mogło wysyłać swojego przedstawiciela na zgromadzenia do Opawy (Troppauer öffentlicher Konvent) oraz utworzyć własny bielski rząd krajowy (Landesregierung). W 1752 r. zostało ono zakupione przez Aleksandra Józefa Sułkowskiego, generała i ministra króla Augusta III Sasa. W tym samym roku dotychczasowe wolne państwo stanowe przekształcono w księstwo niższego rzędu (Fürstentum). 2 listopada 1724 r. Maria Teresa powołała Księstwo Bielskie (Herzogtum Bielitz). W związku z tym awansem pod względem prawnym osiągnęło status, jaki od wieków miało macierzyste Księstwo Cieszyńskie. Jednocześnie od drugiej połowy XVIII w. związki Bielska z Cieszynem ponownie się zacieśniły i, w pewnym sensie, Księstwo Bielskie "powróciło" do Księstwa Cieszyńskiego. W ramach reform, prowadzonych przez Marię Teresę i Józefa II, mających na celu unowocześnienia zarządzania państwem, wprowadzono podział poszczególnych prowincji na obwody (Kreis). Cieszyn, dotychczas stolica księstwa, stał się równocześnie siedzibą urzędu obwodowego. Odtąd mieszkańcy Bielska i okolicy załatwiali wszystkie sprawy wymagające zatwierdzenia przez wyższą instancję w cieszyńskim Kreisamcie.

ulica 3 Maja (d. Franz-Josef Strasse) - 1909 r.

Uprzemysłowienie miasta było możliwe dzięki wspaniałym warunkom do wyrobu tkanin. Szybko zaczęto budować nowe fabryki, a manufaktury odeszły w zapomnienie. Nastąpił najazd inwestorów, którzy budowali nowe mieszkania i fabryki, pięknie wkomponowujące się w charakter miasta. Mieszkańcy stali się burżuazją finansową. Stan rzeczy doprowadził do rozwinięcia intelektualnego i kulturalnego ośrodka miejskiego. Pierwsze fabryki budowano nad Białą, ze względu na napęd wodny. Dopiero w 1826 r. zastosowano maszynę parową.

Na początku XIX wieku wyróżniano trzy główne ośrodki: Stare Miasto, Dolne Przedmieście oraz Bielski Syjon, ewangelicki kwartał na zachód od Starego Miasta. XIX wiek to energiczny rozwój miasta.

Bielsko zostało włączone do powstającej kolei żelaznej (1855 - bezpośrednie połączenie z Wiedniem). Podłączono go do państwowej sieci telegraficznej, uruchomiono gazownię 1861 i rozpoczęto gazowe oświetlanie ulic, a w 1893 elektrowni; w 1895 r. założono elektryczną linię tramwajową (w tym czasie po Warszawie i Wiedniu jeździły tramwaje konne; linia istniała do 1971 roku). W 1883 pojawiły się pierwsze telefony, a rok później automatyczna centrala telefoniczna (pierwsza w Austrii).

Na początku XX wieku w Bielsku najliczniejszą grupę mieszkańców stanowili Niemcy. Polacy i Żydzi stanowili jedynie po 15% mieszkańców.

[edytuj] Dwudziestolecie międzywojenne

Legitymacja uprawniająca do dokonania spisu głosujących w Bielsku, w ramach przygotowań do niezrealizowanego plebiscytu (1920 r.)

1 listopada 1918 r. utworzona w Bielsku Niemiecka Rada Ludowa oraz magistrat podjęły decyzję o połączeniu miasta z tzw. "Niemiecką Austrią" – tworzącym się na gruzach Austro-Węgier państwem narodu niemieckiego. Akces doń Bielska został poparty przez parlament w Wiedniu. Wystąpienie to jednak się nie powiodło, ponieważ 17 listopada miasto zajęły wojska polskie pod wodzą gen. Franciszka Aleksandrowicza, a 7 grudnia władze miejskie ślubowały wierność Rzeczypospolitej. W zamian została zachowana autonomia administracyjna i prawa ludności niemieckiej, stanowiącej 61,9 %^[5] wszystkich mieszkańców trzydziestotysięcznego Bielska. Ponadto nie zostały zerwane dotychczasowem więzy z Austrią, gdyż istniał tu honorowy konsulat Republiki Austrii^[6].

Na przełomie 1919 i 1920 r. w związku z mającym się odbyć plebiscytem na Śląsku Cieszyńskim, miasto okupowały angielskie i włoskie oddziały z sił międzysojuszniczych. Plebiscyt jednak nie doszedł do skutku, a w wyniku decyzji Rady Ambasadorów z lipca 1920 r. wschodnia część regionu, wraz z Bielskiem, przypadła Polsce i weszła w 1922 r. w skład autonomicznego województwa śląskiego jako powiat miejski.

W nowej sytuacji geopolitycznej Bielsko bardzo szybko się odnalazło, stając się jednym z największych ośrodków przemysłu w II Rzeczpospolitej. Dominującymi gałęziami były włókiennictwo i przemysł elektromaszynowy. W latach 1926-1930 na obszarze całego Bielskiego Okręgu Przemysłowego liczba wszystkich zakładów wynosiła 130, z czego 2/3 były tkalniami, a około 20 stanowiło tzw. przedsiębiorstwa kombinowane^[7]. Głównym odbiorcą bielskich wyrobów były: Austria, Czechosłowacja, Jugosławia i Węgry. Gwałtowny rozwój miasta zahamował dopiero Wielki kryzys z lat 1929-1933, chociaż w skali kraju producenci bielscy odczuli w go dość łagodnie, na co złożyło się wiele czynników, takich jak duża zamożność miejscowych fabrykantów, zamówienia rządowe dla wojska oraz, paradoksalnie, wojna celna wypowiedziana przez Niemcy, która przyniosła korzyści lokalnym plantatorom. W następstwie, zainicjowanego przez kryzys, interwencjonizmu państwowego nastąpiło znaczne uzależnienie bielskiej produkcji włókienniczej od zagranicznych rynków surowcowych.

Kąpielisko miejskie na Górnym Przedmieściu (ob. Panorama) w 1936 r.

W okresie miedzywojennym, podobnie jak wcześniej, podejmowano liczne inwestycje, takie jak uruchomienie komunikacji autobusowej w 1927 r., przełożenie linii tramwajowej na ul. Partyzantów (1926) czy przepłacona budowa zapory wodnej w Wapienicy (1932). Powstał również szereg nowych obiektów, m.in. nowoczesny budynek gimnazjum polskiego (1927), gmach Straży Pożarnej (1928) czy nowa siedziba oddziału NBP (1930). W trzeciej dekadzie XX w. zbudowano w miejscu ogrodów zamkowych pierwsze osiedle mieszkaniowe (1934-1939), w Aleksandrowicach lotnisko sportowe (1935), a także kąpielisko miejskie na Górnym Przedmieściu (1936).

Zarazem włączenie miasta do Polski spowodowało zaostrzenie polsko-niemieckich konfliktów narodowościowych. Wrogiemu Polsce i Polakom nastawieniu bielskich elit politycznych władze wojewódzkie (zwłaszcza wojewoda śląski Michał Grażyński) oraz organizacje polskie przeciwstawiły politykę silnej polonizacji Bielska. Jedna z głównych batalii rozegrała się na polu szkolnictwa. Pierwsza szkoła polska powstała w 1919 r., a w 1921 r. działalność rozpoczęło się, w ogniu niemieckich protestów, polskie gimnazjum. Wkrótce udało się ograniczyć rozwój niemieckiego szkolnictwa na rzecz polskiego, wprowadzić na mocy ustawy Sejmu Śląskiego język polski jako język urzędowy^[8] (1923), a także, po długim procesie z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych, wyłącznie polskie nazwy ulic (1929). W 1930 r. pojawił się pierwszy od setek lat burmistrz polski – Józef Kobiela. Zastąpił go w 1933 r. zastąpił Wiktor Przybyła^[9], który m.in. wdrożył wielkie roboty publiczne, wyprowadzając Bielsko z zapaści finansowej po przepłaconej budowie zapory wodnej.

W 1928 r. na placu Blichowym^[10] wzniesiony został pomnik Gabriela Narutowicza, pierwszego prezydenta Polski. Był to jedyny w Polsce (!) pomnik tego polityka, mimo że nie miał on nic wspólnego z miastem, dlatego też jego budowę można uznać za demonstrację polskości w zdominowanym przez Niemców. W 1939 r. został zburzony przez Niemców, a na jego miejscu stanął w 1961 r. pomnik Adama Mickiewicza.

Mimo konfliktów istniejąca mozaika narodowościowa wzbogacała kulturę miasta, powodowała przenikanie się kultur i języków, uczyła wzajemnej tolerancji i współżycia ludzi pogranicza, do których zaliczali się w tamtym okresie bielszczanie.

Działania mające na celu polonizację Bielska były dość intensywne, niemniej miejscowi Niemcy zachowali swoją gospodarczą przewagę, będąc właścicielami większości podmiotów gospodarczych i starając się uczynić z miasta bastion niemczyzny w Polsce. Jeszcze w końcu lat 30. blisko 60% mieszkańców deklarowało narodowość niemiecką, a Bielsko było uważane za najbardziej niemieckie miasto na polskim Śląsku.

W Bielsku zrodził się w 1931 r. i posiadał swą siedzibę jeden z kierunków nacjonalizmu niemieckiego – ruch młodoniemiecki o jawnie hitlerowskim obliczu. Jego twórcą i przywódcą był Rudolf Wiesner, senator RP i wiceburmistrz miasta. Bielscy Niemcy w większości znaleźli się pod jego wpływem, a hitleryzacji tej bezskutecznie próbowała przeciwstawić się chadecja kierowana przez posła Edwarda Panta.

Plac Chrobrego w 1937 r.

Wobec niebezpieczeństwa ze strony Niemiec ludność polska skupiła się wokoł hasła konsolidacji narodowej forsowanego przez sanację. W działalność patriotyczną szczególnie zaangażowała się inteligencja m.in. w takich organizacjach jak Związek Powstańców Śląskich czy Polski Związek Zachodni, organizujących w latach 1933 i 1938-39 liczne wystąpienia antyniemieckie. Obok nich działały organizacje endeckie skupione wokół "Domu Polskiego", inicjujące imprezy antykomunistyczne i antyżydowskie (w 1937 r.).

W dwudziestoleciu międzywojennym liczba Żydów wzrosła do 20% ludności miasta. Miejscowa gmina żydowska została zdominowana przez ruch syjonistyczny, pojawili się również zwolennicy asymilacji propolskiej. W latach 30. Bielsko stało się ważnym ośrodkiem ruchu chalucowego w Polsce, przygotowującego młodzież żydowską do emigracji do Palestyny. Bielscy żydzi posiadali w tym czasie liczne organizacje społeczno-kulturalne, a także dominowali w handlu i wolnych zawodach. Znaczącym wydarzeniem było zorganizowanie w Bielsku, w dniach 26 czerwca-5 lipca międzynarodowych zawodów żydowskich towarzystw sportowo-gimnastycznych.

W okresie międzywojennym Bielsko i sąsiednia Biała Krakowska, jako miasta przemysłowe, pozostawały żywymi ośrodkami ruchu robotniczego i socjalistycznego oraz częstej walki strajkowej - szczególnie w latach 1921-23 i 1929-36. W większości wypadków strajki – kilkakrotnie generalne dla całego bielskiego okręgu przemysłowego – kończyły się sukcesem robotników, jak np. wielki strajk włókniarzy w 1931 r., albo głośny strajk okupacyjny w firmie "Lenko" w 1936 r. Poważne wpływy robotników polskich utrzymywała Polska Partia Socjalistyczna. Swoją działalność w latach 30. rozwinęła również Komunistyczna Partia Polski reprezentowana przez komitet okręgowy założony przez Pawła Findera.

[edytuj] II wojna światowa

Ul. 3 Maja w początkach września 1939 r. Zniszczenia powstałe po wysadzeniu tunelu kolejowego przez polskich saperów.

Na początku 1939 r. polskie władze miejskie usunęły Niemców z większości stanowisk w urzędach i firmach, co pogorszyło, i tak złe, stosunki polsko-niemieckie. Podobnie jak w innych śląskich miastach zaczęto organizować dywersyjne bojówki zwane Freikorps. W przeddzień wybuchu II wojny światowej w Bielsku miało dojść do jednej z prowokacji antypolskich – zamierzano wysadzić willę Rudolfa Wiesnera oraz innych znanych działaczy niemieckich.

W 1939 r. zbudowano sieć fortyfikacji o długości 10 km, na zachód od miasta, w dolinie rzek Wapienicy i Iłownicy^[11]. Na linii tych fortyfikacji rozlokowano Batalion ON "Bielsko", wchodzący w skład Armii Kraków. Obrona Bielska miała jednak charakter czysto symboliczny (wysadzono jedynie tunel kolejowy) i już 3 września zajęły je wojska niemieckie, a burmistrzem został Rudolf Wiesner. 8 września oficjalnie włączono Bielsko i sąsiednią Białą Krakowską do III Rzeszy Niemieckiej.

W dniach 2-3 września 1939 r. wycofujący się oddział Armii Kraków został zaatakowany przez niemiecka V kolumnę. Dywersja ta została stłumiona przez 21 Dywizję Piechoty Górskiej gen. Józefa Kustronia i I Ochotniczy Batalion Powstańców Bielskich. Dzień wcześniej 4 samoloty myśliwskie, operującego z bielskiego lotniska, klucza lotniczego Armii Kraków zestrzeliły trzy niemieckie samoloty ze stratą jednego własnego.

26 października obszar Bielska został powiększony o teren Białej Krakowskiej, która stała się dzielnicą o nazwie "Bielitz-Ost" (Bielsko Wschód). Równocześnie połączone zostały powiaty bielski i bialski w jeden Landkreis Bielitz sięgający od Grodźca po Wadowice.

W wrześniu rozpoczęły się prześladowania ludności polskiej i żydowskiej - egzekucje, aresztowania, łapanki i wywózki na roboty przymusowe, a później także do obozów koncentracyjnych. W policyjnym spisie ludności z grudnia 1939 148 tysięcy mieszkańców Landkreisu Bielitz zadeklarowało narodowość polską, niemiecką zaś 44 tysiące ^[12], jednak w późniejszym okresie, wskutek podpisywania Niemieckiej Listy Narodowej liczba obywateli niemieckich znacząco się zwiększyła. Jesienią 1939 r. Niemcy spalili i wyburzyli obie bielskie synagogi, a w 1940 r. w Lipniku utworzono getto żydowskie. Do 1943 r. wywieziono z miasta większość rodzin pochodzenia żydowskiego, aczkolwiek jeszcze w 1968 r. istniała trzytysięczna mniejszość.

Zaraz po wycofaniu się oddziałów Wojska Polskiego w Bielsku zaczęły się tworzyć organizacje konspiracyjne. Miasto było siedzibą komendy okręgu NOW, a także siedzibą inspektoratu bielskiego ZWZ-AK. Ponadto działały podziemne organizacje komunistyczne - w Bielsku mieścił się komitet okręgowy V obwodu PPR oraz komenda okręgu Gwardii Ludowej, potem Armii Ludowej. W 1944 r. funkcjonowała również siatka Gwardii Ludowej PPS-WRN zajmująca się głównie sabotażem przemysłowym; w tym samym roku przystąpiono do odtwarzania 21 Dywizji Piechoty AK. Rozpowszechniane były również propagandowe gazety: wydawana przez PPR "Trybuna Śląska" (1942-1944) oraz wydawane przez SD "Wiadomości Podziemia" (później "Orka")

Aleksander Karol Ludwik Sułkowski - ostatni ordynat bielskiego zamku

W czasie II wojny światowej na terenie Bielska i okolic odnotowano kilkaset akcji partyzanckie, z czego do najbardziej brawurowych należała akcja oddziału Józefa Farugi imienia "Marcina" Armii Ludowej - wykradzenie broni z niemieckich koszar w Bielsku, 31 karabinów, 3 pistoletów i 1000 sztuk amunicji. Gestapo zaś podejmowało działanie zmierzające do całkowitej likwidacji polskiego ruchu oporu. We wrześniu 1942 r. zlikwidowano całą sieć dowódczą AK w inspektoracie bielskim, a w 1944 rozbita została konspiracja okręgu bielskiego Armii Ludowej. Za pomoc podziemiu niejednokrotnie rozstrzeliwano całe rodziny, taki los spotkał m.in. rodziny Świerczków i Damków. Równie tragiczny los spotkał polską inteligencję, kadrę urzędniczą i duchownych.

W 1944 r. wyjechał ostatni ordynat zamku bielskiego – Aleksander Karol Ludwik Sułkowski (uciekł do amerykańskiej strefy okupacyjnej w Austrii).

Wbrew pozorom miasto wciąż tętniło życiem, a także rozwijał się przemysł, pracujący w czasie II wojny światowej na potrzeby niemieckiego wojska.

[edytuj] W latach 1945-1950

Podbeskidzie "wyzwalały" dwie radzieckie armie: 1 Armia Gwardii pod dowództwem gen. A. Greczki i 38 Armia pod dowództwem gen. K. Moskalenko. W dniach 28-29 stycznia zostały wyzwolone miejscowości położone w pobliżu Bielska-Białej: Kęty, Wilamowice, Czaniec, Kobiernice, Bujaków, Porąbka i Kozy. Dalszy szybki pochód Armii Czerwonej został zdecydowanie powstrzymany przez silną i dobrze zorganizowaną niemiecką obronę. Obszar ten stanowił ważny punkt strategiczny otwierający drogę na Słowację i Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie. Prace przy budowie umocnień rozpoczęto już w sierpniu 1944 r., a wykonywała je organizacja Todta zmuszając do niewolniczej pracy miejscową ludność. Wykorzystano przy tym linie bunkrów zbudowanych przed wojną przez polskie wojska. Odcinka strategicznego broniły elitarne niemieckie jednostki wzmocnione 59 i 11 korpusem SS 17 armii oraz 8 i 20 dywizję pancerną. 31 stycznia 38 armia otrzymała rozkaz zdobyci Bielska. Jednocześnie postanowiono nie bombardować miasta artylerią, ani przez lotnictwo ze względu na fakt, że miasto było ważnym ośrodkiem przemysłowym. Skutkiem decyzji było ocalenie miasta od zniszczeń, jednocześnie zdobywanie miasta dom po domu spowodowało wielkie straty w szeregach Rosjan. Decydujące natarcie rozpoczęło się 1 lutego: Oddziały 121 Dywizji Piechoty natarły na miasto od wschodu zajmującą peryferyjną dzielnicę Lipnik Górny, której broniło 140 czołgów i dział szturmowych. W skutek zaciekłej obrony front w dniach 1-10 lutego posunął się tylko o 12 km.

Pomnik Bohaterów Armii Czerwonej na Cmentarzu Żołnierzy Radzieckich

9 lutego 276 dywizja piechoty obeszła miasto od południa, natomiast 271 dywizja piechoty opanowała południową dzielnicę Leszczyny. 10 lutego udało się dotrzeć Rosjanom do centrum, a 12 lutego zlikwidowane zostały ostatnie gniazda oporu. Następnie udało się Armii Czerwonej zająć Jaworze, jednak tu front się zatrzymał, a walki pozycyjne trwały do kwietnia 1945 r. Podczas walk o Podbeskidzie zginęło 15 340 żołnierzy radzieckich. Są oni pochowani na, istniejącym od 1948 r., Cmentarzu Żołnierzy Radzieckich w Bielsku-Białej.

Wycofujące się wojska niemieckie wysadziły wszystkie mosty łączące Bielsko i Białą. Poważnemu uszkodzeniu uległy kościoły w Komorowicach, Hałcnowie, Białej i Lipniku. "Wyzwalające" miasto wojska frontowe dokonały licznych rabunków, gwałtów i zniszczeń nie sankcjonowanych działaniami wojennymi. Armia Radziecka traktowała bialskie i bielskie niemieckie fabryki, pozostawione mienie niemieckie jako zdobycz wojenną i dokonywała systematycznego rabunku i wywozu do ZSRR. Na tym polu dochodziło do licznych zatargów z organizatorami polskiej władzy, która, chcąc uratować fabryki przez grabieżą, przejęła je pod tymczasowy zarząd państwowy jako mienie poniemieckie i pożydowskie.

17 lutego 1945 r. do z Katowic do Bielska przybył starosta powiatowy, komendant Milicji i szef Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. 12 czerwca odbyło się pierwsze posiedzenie Powiatowej Rady Narodowej, na którym ponownie utworzono miasto Biała Krakowska i powiat bialski.

Wraz z objęciem władzy przez komunistów nasilił się, podobnie jak w Białej, terror NKWD i UB.

W tym samym czasie rozpoczęły działalność małe oddziały poakowskie identyfikowane z ruchem oporu AK (Komorowice, Mikuszowice, Hałcnów), jednak wielu żołnierzy wyjechało już na wiosnę 1945 r. Ich miejsce zajęły Narodowe Siły Zbrojne, których aktywność szczególnie nasiliła się w roku 1946 i polegała przede wszystkim na morderstwach i pobiciach działaczy PPR. Najintensywniej działał oddział "Bartka". W tym samym roku odbył się pierwszy proces żołnierzy NSZ, których działalność w Bielsku i Białej Krakowskiej zakończyła się w 1948 r.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Działalność Narodowych Sił Zbrojnych w Bielsku-Białej.

27 lipca 1946 rozpoczęła się wielka akcja wysiedlania ludności niemieckiej i żydowskiej, która stanowiła 80% ludności Bielska w 1938 r. Niemniej wiele osób uciekło z miasta jeszcze w 1945 r. wraz z wycofującą się armią niemiecką oraz tuż po "wyzwoleniu". Również w 1946 r. wszystkie zakłady przemysłowe (rozkradzione przez Sowietów) zostały upaństwowione.

Pomimo rabunków sowieckich, problemów z zaopatrzeniem i pobliskiego frontu w szybkim czasie rozpoczęto uruchamianie produkcji. I tak m.in. 16 lutego uruchomienie elektrowni w Bielsku, a 27 lutego odbył się pierwszy powojenny kurs tramwaju. W lutym uruchomiono pierwsze fabryki włókiennicze. Miasto stanęło przed faktem powrotu wysiedlonych i wywiezionych oraz uciekinierów przed terrorem hitlerowskim. W Bielsku utworzono oddział Państwowego Urzędu Repatriacji oraz Komitet Żydowski, który był pierwszą żydowską organizacją zajmującą się prowadzeniem ewidencji ocalonych Żydów i zapewnieniem pomocy, opieki socjalnej, wyżywienia i organizacją życia religijnego. Z powodu niedoboru żywności 1 marca rozpoczął działanie wydział Aprowizacji, Spółdzielczości i Handlu w Bielsku. Do miasta dotarła również pomoc UNNRA. Rozpoczęto też tworzenie struktur życia politycznego i kulturalnego.

[edytuj] Biała

Biała (Krakowska) – do 1950 roku samodzielne miasto leżące w Małopolsce. Po połączeniu z Bielskiem w 1951 r. tworzy wschodnią część Bielska-Białej.

[edytuj] Przed uzyskaniem praw miejskich

Biała została założona ok. 1560 r. na tzw. Kamieńcu u zbiegu rzek: Białej i Niwki, przez sołtysa królewskiej wsi Lipnik - Walentego Krzyszko. Pierwsza wzmianka o Białej pochodzi z 1564 r. Od swych początków należała do księstwa oświęcimskiego, które w latach 1563-64 zostało ostatecznie inkorporowane do Polski. Przysiółek, liczący początkowo 13 chat, szybko przeobraził się, w oparciu o rzemieślników napływających ze Śląska, w osadę tkaczy. Nie mieli oni prawa do pól, a ich domy powstawały wzdłuż drogi z Bielska do Lipnika. Nadgraniczne położenie, w połączeniu z korzystnymi dla sukiennictwa warunkami naturalnymi, przyczyniło się do rozwoju rzemieślniczej osady.

W 1613 r. Biała została wydzielona z Lipnika jako samodzielna gmina z samorządem kontrolowanym przez podstarostę lipnickiego. W połowie XVII w. przybyła do Białej duża liczba rzemieślników-protestantów uciekających ze Śląska przed prześladowaniami religijnymi, a w 1645 r. schroniła się tu przed Szwedami szlachta cieszyńska.

Już w 1667 r. powstał w Białej (wspólny z Lipnikiem) cech tkaczy, a wieś zaczęła starać się o uniezależnienie od Lipnika, co doprowadziło do sporów ze starostami lipnickimi, które trwały aż do końca XVII w.. W 1669 r. król Michał Korybut Wiśniowiecki rozstrzygnął na korzyść Białej wieloletni spór o wymiar podatków, zabraniając ich podwyższania i nakładania nowych. Decyzja ta zniosła dotychczasowe hamulce rozwoju handlu i rzemiosła. Przychylności królów zawdzięczała Biała dalsze korzyści, w tym ustanowienie komory celnej w 1710 r. przez Augusta II Mocnego.

W 1701 r. w Białej, nad rzeką Niwką powstała apteka "Pod Białym Orłem", jedna z najstarszych aptek Małopolski, która do dziś funkcjonuje w kamienicy przy pl. Wojska Polskiego.

[edytuj] W latach 1723-1772

Herb Białej.

9 stycznia 1723 r. na prośbę starosty Jakuba Zygmunta Rybińskiego, herbu Wydra (wojewody chełmińskiego i gen. artylerii koronnej), August II Mocny przyznał Białej prawa miejskie (chełmińskie) oraz nadał herb. W ten sposób powstało nowe miasto królewskie lokowane na obszarze zaledwie pół łana. W połowie XVIII w. wytyczono nowy jego kształt - osią urbanistyczną stała się równoległa do potoku Niwka droga zwana Krakowską (ob. ul. 11 Listopada) z rynkiem (ob. pl. Wojska Polskiego), wytyczonym już w 1723 r. Społeczność miejska była trójnarodowościowa - do osadników polskich i niemieckich dołączyli żydzi zajmujący się kupiectwem i propinacją. W 1757 r., od Augusta III, Biała otrzymała tzw. "wielki przywilej miejski", na podstawie którego zostały założone pierwsze cechy rzemieślnicze.

XVIII-wieczny układ urbanistyczny Białej.

Od początku rozwojowi Białej towarzyszyły silne zatargi wyznaniowe między katolikami, wzmocnionymi przez prowadzone tu od 1708 r. misje jezuitów krakowskich, a protestantami, którzy mimo otrzymania w 1730 i 1757 r. przywilejów, utracili liczebną przewagę.

Inną bolączką Białej w połowie XVIII w. były spory ze starostami lipnickimi i ich plenipotentami, którzy dbali o własną jurydykę, czyli część miasta na obszarze ob. Osiedla Śródmiejskiego, która została zasiedlona głównie przez ludność żydowską. Jurydyka ta została w 1760 r. wcielona przez starostę Alojzego Fryderyka von Brühla w granice miasta. Brühl przyznał również miastu w 1765 r. intratne prawo propinacji.

W 1765 r. weszło również w życie prawo "de non tolerandis Judeis", w wyniku czego całkowicie wygnano żydów z całego obszaru starostwa lipnickiego. Obowiązywało ono do 1848 r., jednak ludność zydowska zaczęła się na powrót osiedlać już po roku 1800.

W historii Polski Biała zaznaczyła się sławnym epizodem z okresu konfederacji barskiej (1768-1772). W jej ratuszu odbył się 31 października 1769 r. zjazd marszałków i konsyliarz, na którym podpisano akt utworzenia Generalnej Rady Stanów Skonfederowanych (tzw. "Generalności"), czyli naczelnej włądzy konfederackiej. Generalność przebywała w Białej (a częściowo również w Bielsku) do marca 1770 r. oraz w okresie kwietnia-sierpnia 1771 r. Tu zainstalowała się kasa Generalności, intendentura oraz stały garnizon konfederatów, wydawano również jej manifesty. W Białej gościło wielu przywódców i partyzantów, m.in. twórca konfederacji - biskup kamieniecki Adam Krasiński, Michał Ogiński, Józef Wybicki, Stanisław Trembecki czy Kazimierz Pułaski. Z tego powodu wzrosła zamożność miasta, które kilkakrotnie było atakowane przez wojska rosyjskie. O ile w czerwcu 1771 r. obronił ją Mikołaj Walewski, to w kwietniu 1772 r. została zdobyta i obrabowana. Ciekawostką jest fakt, że niektórzy uczestnicy konfederacji osiedlili się w Białej i Bielsku, zostając potem fabrykantami.

Już przed pierwszym rozbiorem Polski Biała stała się najzamożniejszym i najsilniejszym ośrodkiem sukienniczym i płócienniczym w zachodniej Małopolsce (pierwsze manufaktury powstały w 1766 r.). Ponadto słynęła z tranzytu i uboju wołów ruskich wysyłanych do krajów cesarskich oraz na dużą skalę przemytu soli wielickiej i tytoniu na Śląsk i Morawy.

[edytuj] W czasach austriackich

W wyniku pierwszego rozbioru Polski (1772), licząca 2 tysiące mieszkańców, Biała znalazła się w granicach Austrii, wchodząc w skład nowej jej prowincji - Galicji.

Po rozszerzeniu granic państwa austriackiego o Galicję cesarz Józef II Habsburg nakazał zbudowanie w niej nowoczesnych dróg. Rdzeniem tej nowej sieci komunikacyjnej stała się trasa Wiedeń-Lwów przebiegająca m.in. przez Bielsko i Białą. Droga ta, zwana "traktem cesarskim" lub oficjalnie "główną wiedeńską drogą handlową", została ostatecznie otwarta 1 maja 1785 r. Jej częścią stała się droga Krakowska, przemianowana na Wiener Straße (ob. ul. 11 Listopada). Wraz z budową "traktu cesarskiego" wytyczono Nowy Rynek, czyli ob. pl. Wolności. Nieco wcześniej, bo od 1773 r. na trasie z Bielska do Lwowa (przez Białą) funkcjonowała poczta konna, a od 1775 r. kursowały dyliżanse. W 1784 r. zniesiono granicę celną między Galicją a Śląskiem Austriackim na Białej, dzięki czemu miasto weszło na drogę dalszego pomyślnego rozwoju. W 1820 r. zbudowano tzw. "drugą szosę cesarską" łączącą