Środa Wielkopolska

O istnieniu osad i skupisk ludzkich na terenie okolic Środy świadczą znaleziska archeologiczne z okresu młodej epoki kamiennej (2300-2000 lat p.n.e.). Odkryto ślady cmentarzyska z okresu rozwoju kultury łużyckiej w pobliżu dzisiejszego cmentarza w Środzie.

Z przekazów historycznych dowiadujemy się, że pierwsze grodzisko znajdowało się prawdopodobnie na wzniesieniu pomiędzy dzisiejszą kolegiatą, a Nowym Rynkiem. Na miejscu dzisiejszego ratusza, za Władysława Jagiełły w latach 1402 -1413, został pobudowany gotycki zamek królewski, w którym gościł król w przejeździe do Krakowa.

Wzdłuż dzisiejszych ulic: Górki, Szamarzewskiego i Marchlewskiego rozciągała się fosa, a za nią osada, która z czasem stała się targową. Plac targowy, był w kształcie trójkąta. Plac ten, na przełomie XVIII i XIX wieku Niemcy zabudowali, wznosząc gmach poczty konnej ze stacją telegraficzną. Budynek ten do dziś nazywa się Starą Pocztą. W obrębie grodu książęta zakładali osady służebne, do obrony i jako wyspecjalizowane grupy produkcyjne, jak: Mączniki (1240 r.), Zielniki (1399 r.), Kobylniki (1281 r.) i inne.

Od 1454 aż do okresu rozbiorowego staje się miejscem sejmików województwa kaliskiego i poznańskiego, a później także gnieźnieńskiego. Senat obradował w miejscowej farze a posłowie na cmentarzu przykościelnym.

Pod Środą, od strony Moskawy istniały mokradła trudne do przebycia. Moskawa w rejonie Środy zasilana jest dwoma strumieniami: Sporą i Źrenicą. Źrenica płynie doliną od Dębicza i Mącznik do wioski Źrenica (daw. Resnica, Reźnica), pod którą wpada do Moskawy. Spora płynie z zachodniej strony w kierunku Topoli, zatacza łuk między Żabikowem i Koszutami i wpada do Moskawy(daw. Maskawa, Maszkawa). Należy zaznaczyć, że faktyczną Moskawę mieszkańcy nazywają dziś Strugą Średzką a Źrenicę - Moskawą. Zmiany w nazewnictwie dokonali w XIX w. Niemcy.

Pod zaborem pruskim Środa stała się ważnym miejscem walki o polskość, o wyzwolenie spod zaborcy. W 1848 zawiązał się tu największy obóz powstańczy na terenie Prowincji Poznańskiej pod dowództwem płk. A. Brzeżańskiego. Tu z początkiem kwietnia były skierowane główne siły wojsk pruskich. W powstaniu wielkopolskim Środa wystawiła 4 kompanie ochotników.

[edytuj] Okres międzywojenny

[edytuj] Okupacja niemiecka

[edytuj] Okres Polski Ludowej

23 stycznia 1945 roku ukonstytuował się Tymczasowy Komitet Porządkowy na miasto i powiat, a po 5 dniach działalności został rozwiązany i mianowano burmistrzem Środy Leona Kaźmierczaka. Zorganizowano także Milicję Obywatelską.

1964 wybudowano Szkołę Podstawową Nr 3 im. Aleksandra Zawadzkiego, z 15 izbami lekcyjnymi, 3 pracowniami, salą gimnastyczną, świetlicą i stołówką. W 1965 wybudowano w dawnym parku starościńskim (obecnie za targowiskiem) ogród zoologiczny, w którym m.in. był niedźwiedź, lama, świnia wietnamska. Jednocześnie, w tym samym czasie powstał plac zabaw i gier przy Szkole Podstawowej nr 1, między ul. Armii Czerwonej (Lipowej) a Liceum Ogólnokształcącym.

Rok 1967 to rok szczególny dla miasta; obchodzono uroczystość 700-Lecia nadania praw miejskich, wybudowano przystanek PKS przy ulicy Paderewskiego, wybudowano łaźnię miejską przy ul. Wiosny Ludów (obecnie jest to siedziba Zakładu Gospodarki Komunalnej), która dysponowała: dla mężczyzn - 5 wanien i 5 natrysków, a dla kobiet - 6 wanien i 4 natryski.

W 1972 roku oddano zbiornik retencyjny na Moskawie, o powierzchni ok. 40 ha, który rozciąga się od Mącznik, koło |Janowa (daw. nazwa Przykuty - Niemcy dokonali zmiany nazwy w XIX w.), i kończy się zaporą w Środzie, przy "Łazienkach" (obecnie baseny są już zasypane).

W odległych o 5 km od Środy Koszutach (nazwa od wyrazu koszut tj. jeleń), w dworku po Zabłockich, a później Rekowskich, utworzono Muzeum Regionalne Ziemi Średzkiej i zgromadzono w nim liczne zbiory dokumentów historycznych regionu średzkiego.

[edytuj] Zabytki