|
|
|
|
Trần Bá LộcTrần Bá Lộc (1839 - 1899), là người được xem như "một tay sai đắc lực của thực dân Pháp"[1] trong việc đàn áp các cuộc khởi nghĩa của nông dân miền Nam Việt Nam những năm cuối thế kỷ 19. Nhưng ông cũng là người được nhắc đến với "công trình giao thông thủy và thủy lợi quan trọng đầu tiên ở Đồng Tháp Mười"[2]
[sửa] Tiểu sửTrần Bá Lộc quê quán ở Cù lao Giêng, An Giang. Cha ông là tú tài Trần Bá Phước, sinh sống ở Quảng Bình, do những bất hòa trong gia tộc nên vào năm 1829 ông đã vào Nam mở trường dạy học tại cù lao Giêng. Mẹ Bá Lộc là Nguyễn Thị Ở, con gái của phó quản cơ Nguyễn Văn Thắng. Năm 1859, khi Pháp tấn công Sài Gòn, Trần Bá Lộc còn đang chèo ghe từ nơi ở đến Mỹ Tho bán cá cho quân đội Pháp. Sau nhờ quen biết giáo sĩ Marc, ông được vào đội lính tập của Pháp, rồi được làm cai tại Mỹ Tho (1861), đội nhì (1862). Trần Bá Lộc từng làm việc dưới quyền tham biện Paul-Louis-Félix Philastre, người mà sau này là đồng tác giả hòa ước Giáp Tuất (1874). Nhờ Bá Lộc dạy chữ Hán nên Philastre đã viết được vài tác phẩm về Nam Kỳ thưở ấy. Ông lên chức đội nhất năm 1864 và đến ngày 19 tháng 7 năm 1865 ông được cử làm tri huyện Kiến Phong (Cái Bè, Tiền Giang). Nhờ đánh dẹp các cuộc khởi nghĩa ở Nam Kỳ, Trần Bá Lộc được thăng tri phủ (năm 1867), đốc phủ sứ (năm 1868), Thuận Khánh tổng đốc hàm (hàm Tổng đốc Bình Thuận – Khánh Hòa). Khi những cuộc khởi nghĩa ở Nam Kỳ và Trung Kỳ đã bị phá vỡ, ông về lại Cái Bè, chức danh trên bị thay là Tổng Đốc danh dự (honoraie) Cái Bè. Gần cuối đời, đó là vào những năm 1896 - 1897, Lộc cho phóng mấy con lộ ở Cái Bè, cho đào hệ thống kênh dài, tổng cộng 103 km; trong đó có con kênh dài 47 km, rộng 10 m, làm thành ranh giới giữa Vĩnh Long và Sa Đéc. Tháng 4 năm 1897, đích thân Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer xuống khánh thành và từ đó nó được gọi là kênh “Tổng đốc Lộc”. Và Bá Lộc trở thành người điền chủ lớn nhất của tỉnh Mỹ Tho, khi mua lại cù lao Năm Thôn và đất ở cù lao Rồng. Đối với những người bản xứ cộng tác với Pháp, viên Toàn quyền Paul Doumer ưu ái Bá Lộc hơn hết. Nên tháng 8 năm 1898, Paul Doumer cử Lộc vào Hội đồng tối cao Đông Dương, năm sau lại cho Lộc tháp tùng thăm quốc vương Xiêm La (Thái Lan). Vài tháng sau chuyến đi này, Lộc ngã bệnh nặng, biết không sống được nên Bá Lộc căn dặn con cháu chôn ở tư thế đứng. Paul Doumer có đến viếng thăm và khi Lộc mất, P. Doumer đã ra lệnh làm lễ an táng thật lớn. Ông mất ngày 26 tháng 10 năm 1899, thọ 61 tuổi. [sửa] Đóng góp cho PhápTrích Việt Nam sử lược:
Lược kể thêm vài tư liệu: [sửa] Bắt Thủ Khoa HuânTrần Bá Lộc cho quân lính về phủ Bình Dương (Gia Định) bắt cha mẹ, vợ con của đốc binh Hương, là một thuộc hạ thân tín của Thủ khoa Huân. Hương vì gia quyến nên tự trói mình ra hàng, rồi Hương bị Bá Lộc buộc phải dẫn quân đi bắt Nguyễn Hữu Huân ở Chợ Gạo (Tiền Giang) vào ngày 15 tháng 5 năm 1875, lúc ông này đang dự tính quá giang thuyền buôn ra Bình Thuận cầu viện. Trên đường, Hữu Huân định nhảy xuống một ao sâu tự tìm cái chết, nhưng một người tên Cang kịp cản ngăn. Sau Pháp đem giam ông tại Mỹ Tho, rồi dùng mọi mưu chước chiêu hàng nhưng không thành. Ngày 19 tháng 5 năm 1875, thực dân Pháp cho tàu chở ông theo dòng Bảo Định về quê Mỹ Tịnh An tại Bến Tranh để chém lúc 12 giờ trưa. Năm ấy Nguyễn Hữu Huân 45 tuổi [4]. [sửa] Đánh dẹp cuộc khởi nghĩa Mai Xuân ThưởngNăm 1885, em ruột Bá Lộc tên là Trần Bá Hựu, đang làm quan cai trị tại Long Thành và bạn của Bá Hựu cũng là Đốc phủ Trần Tử Ca ở Hốc Môn. Cả hai đều bị nghĩa quân sát hại, khiến Bá Lộc càng thêm căm giận. Vào ngày 5 tháng 2 năm 1886, Bá Lộc nhận lệnh đem quân lính đến Phú Yên và Bá lộc nhanh chóng bắt được nhiều nồng cốt của nghĩa quân như Lê Thành Phương, Nguyễn Tấn Hanh, Lê Khanh, Bùi Điền, Nguyễn Tự Tân, Lê Trung Đình...; cuối cùng là lãnh tụ Thưởng đều sa vào tay Bá Lộc và tất cả bị xử chém [5]. [sửa] Đánh dẹp cuộc khởi nghĩa Tứ KiệtCăn cứ Đồng Tháp Mười bị vỡ và chủ tướng Võ Duy Dương không còn nữa, nhưng nghĩa quân vẫn giữ vững ý chí chiến đấu. Họ tản về các làng quê sinh sống và đợi thời cơ mới. Đó là trường hợp của các ông Nguyễn Thanh Long, Trần Công Thận, Trương Văn Rộng, Ngô Tấn Đước mà nhân dân gọi là "Tứ Kiệt". Trước những hoạt động ngày càng mạnh mẽ của nghĩa quân như bí mật đột nhập vào trong thành Mỹ Tho đốt cháy kho lương thực vào đêm ngày 1 tháng 5 năm 1868, như trận đốt cháy đồn Cai Lậy vào sáng ngày 24 tháng 12 năm 1870 thu được nhiều chiến lợi phẩm...; khiến cho Pháp hết sức lo ngại. Vì thế, Pháp đã ra lệnh cho Lộc dẫn 1.200 quân để tìm bắt "Tứ Kiệt" và tiêu diệt nghĩa quân. Cuối cùng, "Tứ Kiệt" cũng không thoát khỏi tay Bá Lộc. Sau khi dụ hàng không thành, ngày 25 tháng Chạp năm Canh Ngọ (14 tháng 2 năm 1871), “Bốn Ông” bị xử chém tại chợ Cai Lậy. [sửa] Đánh dẹp cuộc khởi nghĩa Võ ThiệpTừ ngày 10 tháng năm 1887, lực lượng Pháp và Bá Lộc từ Phú Yên ra đàn áp phong trào Cần vương ở Bình Định. Nhằm “chia lửa”, Võ Thiệp cùng vợ là Nguyễn Thị Vân Đương chỉ huy nghĩa quân Phú Yên yểm trợ. Nhưng đến làng Quang Hiên, xã Nhơn Thành, huyện Tuy Phước thì lọt vào ổ phục kích. Đa số nghĩa quân đều hy sinh, Vân Đương bị thương rơi vào tay đối phương. Võ Thiệp chạy thoát nhưng sau đó ông trở lại nhà lao Tuy Phước tìm cách cứu vợ và Võ Trứ đang bị giam giữ thì bị địch phát hiện nên cả hai vợ chồng đều hy sinh tại chân núi Phụng Sơn, huyện Tuy Phước [6] [sửa] Những đóng góp khácVào năm 1867, nhờ “bắt sống được Tổng binh Bút khi ông này đánh vào toán quân Pháp trú đóng tại Sa Đéc (đình làng Tân Qui Đông), Bá Lộc được thăng làm phủ. Năm 1868, Nguyễn Trung Trực chạy ra đảo Phú Quốc. Bá Lộc cho bắt giết thân nhân những người trong cuộc, khiến ông Trực phải ra hàng để cứu sống những người bị bắt làm con tin. Bá Lộc còn lãnh trách nhiệm điều tra rồi trình cho Pháp danh sách 170 người liên can với ông Trực. Từ 1868 tới 1871, Bá Lộc góp phần giải vây đồn Cái Bè, bấy giờ bị bốn ông Long, Thận, Rộng, Đước tấn công (bốn ông này sau đều bị Lộc giết). Rồi đụng độ với nghĩa quân ở Láng Thé (Trà Vinh), gồm đa số là người Miên, khi tham biện Vĩnh Long là Salicetti bị giết khi đến Vũng Liêm để đàn áp cuộc khởi nghĩa. Cuộc chiến khá sôi nổi, nhiều phen tưởng chừng Bá Lộc thua, nhưng sau rốt nhờ khí giới tốt nên thắng. Năm 1868, Bá Lộc đã đi “bắt quân làm ngụy ở phía Trà Đư” đem về Châu Đốc nộp cho quan tham biện. Đây là những người thuộc nhóm Bửu Sơn Kỳ Hương ở Bảy Núi[7] Năm 1871, Trần Bá Lộc thử hành quân vào mật khu Bảy Thưa - Láng Linh của Trần Văn Thành, nhưng chẳng thâu được kết quả do sình lầy, bốn phía lau sậy mù mịt, thỉnh thoảng bị phục kích... [8] [sửa] Nhận xétBá Lộc chết, sĩ phu vùng Cái Bè có câu liễn đối viếng như sau:
Trích Sài Gòn năm xưa:
Nhà văn Sơn Nam viết:
Việt sử tân biên ghi:
Về sau, người dân Cái Bè đốt cháy dinh thự nguy nga của Trần Bá Lộc. Một nhà thơ tên Dị Nhơn Thị có thơ rằng:
Tuy vậy, hệ thống kênh đào do Trần Bá Lộc chỉ huy đã đem lại lợi ích to lớn cho vùng đất Đồng Tháp Mười. Kênh chính dùng cho việc giao thương nông sản hàng hóa và tăng cường khả năng tiêu nước vào mùa lũ. Mười con kênh nhánh dẫn nước vào kinh chính và xả phèn. Thành công của Trần Bá Lộc được đánh giá là "giúp cho người Pháp thay đổi quan điểm đối với Đồng Tháp Mười"[14]. [sửa] Chú thích
[sửa] Liên kết ngoài
|
