Tìm kiếm

Công cụ

Phan Văn Trị

**Phan Văn Trị**
Tượng Phan Văn Trị tại Nhà bảo tàng T.P Cần Thơ.
Sinh ngày:	năm 1830 tại Bến Tre
Mất ngày:	năm 1910 tại Phong Điền, Cần Thơ
Nghề nghiệp:	Nhà thơ.
Tác phẩm chính:	Mười bài tự thuật (họa thơ Tôn Thọ Tường)

Phan Văn Trị (1830-1910) là một nhà thơ Việt Nam, một trong những cây bút đối kháng ở Nam Bộ trong thời kỳ đầu kháng Pháp của dân tộc Việt.

[sửa] Tiểu sử

Ông sinh năm Canh Dần (1830) tại thôn Hưng Thạnh, huyện Bảo An, phủ Hoằng An, Trấn Vĩnh Thanh (nay là xã Thạnh Phú Đông, huyện Giồng Trôm tỉnh Bến Tre).

Khoảng từ 1847-1848, Phan Văn Trị đến làng Hanh Thông, Gia Định (nay là Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh) trú ngụ tại nhà người thân để học hành chờ ngày thi cử.

Khoa thi Kỷ Dậu 1849, năm Tự Đức thứ 3, Phan Văn Trị đỗ thứ 10 trên 17 cử nhân^[1], năm ấy ông vừa tròn 19 tuổi.

Với tài học đó, Cử Trị có thể ra làm quan, nhưng vì chán cảnh quan trường, buồn phiền vì thời cuộc cứ rối ren... ông không ra làm quan, mà về sống đạm bạc bằng việc dạy học ở làng Bình Cách (nay thuộc TP Tân An, tỉnh Long An), sau tị địa về Vĩnh Long rồi về Phong Điền, Cần Thơ, vừa dạy học, bốc thuốc, vừa làm thơ…

Phan Văn Trị mất ngày 16 tháng 5 năm Canh Tuất (22 tháng 6 năm 1910) tại Xã Nhơn Ái (nay thuộc huyện Phong Điền, TP. Cần Thơ), thọ 80 tuổi.

[sửa] Sự nghiệp văn chương

Khu đền thờ và mộ Phan Văn Trị

Phan Văn Trị sáng tác nhiều nhưng hiện chỉ mới tìm được khoảng trăm bài bao gồm thơ vịnh vật như: "Con mèo", "Cái cối xay", "Hột lúa", "Con rận", "Cào cào", "Con cóc", ... và chùm thơ họa lại 10 bài thơ của Tôn Thọ Tường.

Trước khi Pháp đến, Phan Văn Trị thường vịnh cảnh, vịnh vật để bày tỏ chí hướng, ước muốn giúp đời, cứu dân hoặc để phê phán bọn bất tài, hám danh; khi Pháp tiến chiếm Nam Kỳ, ông làm thơ yêu nước.

Lòng yêu nước ấy chan chứa trong bài thơ tiêu biểu sau:

Thất thủ Vĩnh Long

Tò te kèn thổi tiếng năm ba,

Nghe lọt vào tai, dạ xót xa.

Uốn khúc sông rồng mù mịt khói,

Vắng hoe thành phụng ủ sầu hoa

Tan nhà cám nỗi câu ly hận,

Cắt đất thương thay cuộc giảng hòa

Gió bụi đời cơn xiêu ngã cỏ,

Ngậm cười hết nói nỗi quan ta.

Và khi Pháp đàn áp cuộc khởi nghĩa của Đinh Sâm nổ ra tại Láng Hầm, cạnh Phong Điền. Để tỏ lòng tiếc thương những nghĩa sĩ đã bỏ mình, Phan Văn Trị đã làm hai câu đối thật xúc động:

Võ kiếm xung thiên, Ba láng giang đầu lưu hận huyết.

Văn tinh lạc địa, Trà Niềng thôn lý đãi sầu nhan

Tạm dịch:

Kiếm võ ngút trời, Ba láng sông sâu tràn hận huyết.

Sao văn sa đất, Trà Niềng thôn xóm thảy sầu mang^[2]

Mặt khác, nói về mảng thơ mang đầy tính chiến đấu. Nhà thơ Bảo Định Giang đã nêu nhận xét:

"Sau Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị xông xáo tiến lên đánh địch như một dũng sĩ. Ngòi bút trong tay ông trở thành ngọn giáo, nhằm thẳng vào bọn bán nước, đánh rất đau, khiến đối phương không cựa quậy được…

Và một điều ai cũng rõ: Phan Văn Trị dùng bút đánh Tôn Thọ Tường, không đơn giản như đánh một tên tay sai võ biền dung tục …mà đối thủ của ông là bạn cũ, từng xướng họa với ông ở Thi xã Bạch Mai^[3] ngày nào... Để rồi bằng sức mạnh chính nghĩa, Phan Văn Trị đã giáng cho đối thủ của mình những đòn bất ngờ, giành thế chủ động từ đầu đến cuối…"^[4]

Từ điển văn học kể sơ lược cuộc bút chiến:

"Bị dư luận lên án gay gắt, Tôn Thọ Tường làm bài thơ Từ Thứ quy Tào để ngụy biện, chống đỡ cho hành động phản dân hại nước của y. Phan Văn Trị công kích luận điệu của Tường bằng bài thơ Hát bội.

Cuộc bút chiến dưới hình thức họa thơ nổ ra từ đó. Tôn Thọ Tường làm 10 bài thơ liên hoàn tự thuật, tán dương sức mạnh vật chất của thực dân, cho rằng lực lượng kháng chiến non kém khó mà địch nổi, và trong thực tế cuộc kháng chiến đang lâm vào cảnh bi thảm. Cho nên người trí thức khôn ngoan là phải biết 'tùy thời' mà ở.

Họa lại những bài thơ ấy, Phan Văn Trị đã mắng Tôn Thọ Tường là 'đứa ngu', là kẻ 'đáy giếng trông trời trơ mắt ếch', là 'thằng hoang', là 'đứa dại trót đời già cũng dại', là 'loại tanh nhơ'... Bằng những lập luận sắc sảo, sáng ngời chính nghĩa, bằng những hình tượng độc đáo, rất đắt, với một thái độ đĩnh đạc, hiên ngang, ông giáng cho tên tay sai trơ trẽn này những cái tát đau điếng."

Mộ Phan Văn Trị và vợ

Phan Văn Trị thách thức:

Hơn thua chưa quyết đó cùng đây,

Chẵng đã nên ta phải thế này.

Bến Nghé quản bao cơn lửa cháy,

Cồn Rồng dầu mặc muội tro bay.

Nuôi muông giết thỏ còn chờ thủa,

Bửa lưới săn nai cũng có ngày.

Đừng mượn hơi hùm rung nhát khỉ,

Lòng ta sắt đá, há lung lay.

(Họa bài thứ nhất của Tôn Thọ Tường)

Tôn Thọ Tường lại làm bài "Tôn phu nhân quy Thục", hòng lấy đạo “tam tòng” làm cái mộc che đậy những việc làm sai trái của minh

Trong cuộc họa thơ này, Phan Văn Trị đã lôi cuốn được đông đảo sĩ phu Nam Kỳ vào cuộc như Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt..., ông cảm hóa được những người lầm đường lạc lối như Lê Quang Chiểu trở về với chính nghĩa dân tộc, chống lại luận điệu bịp bợm của bọn bán nước…."^[5].

GS Thanh Lãng còn nhấn mạnh thêm giá trị của ngòi bút Phan Văn Trị:

Phan Văn Trị là phát ngôn viên cho phe chủ chiến. Chính ông đã đập vỡ cái thành trì yên lặng của nhà Nho, xung phong đứng ra tố cáo và kết án phái chủ hòa. Mỗi khi phe địch lên tiếng biện hộ, thanh minh... là ông lại viết bài vạch trần mưu mô, tâm địa thấp hèn của họ. Cái mới mà Phan Văn Trị đưa vào văn học thế hệ này chính là ở chỗ đó..."^[6].

[sửa] Tưởng nhớ

Tấm bia mộ khi xưa đặt trước nấm mộ đất của Phan Văn Trị

Đức độ và tài năng của Phan Văn Trị đã làm cho nhiều người cảm phục. Trong số đó có cai tổng Định Bảo tên là Lê Quang Chiểu^[7] xem ông như một bậc thầy, nên đã giới thiệu người em gái con cô con cậu là Đinh Thị Thanh ^[8](1835 - 26 tháng 6 năm 1911) kết duyên cùng ông Trị.

Ông Chiểu cũng cho người dựng một mái nhà tranh lá cho Phan Văn Trị nương náu và khi ông Trị mất đã được chôn trên phần đất của vị cai tổng này.

Ngày trước, mộ Phan Văn Trị chỉ là một nấm mồ bằng đất giản dị^[9]. Năm 2005, chính quyền cùng nhân dân đã cho xây dựng đền thờ, trùng tu phần mộ Phan Văn Trị và cải táng mộ vợ ông ở gần đó về nằm cận kề, trong khu đất rộng, phía trước là con lộ trải nhựa rộng khoảng 5 m và con rạch Cái Tắc, thuộc ấp Nhơn Lộc I, thị trấn Phong Điền, huyện Phong Điền, TP Cần Thơ thành một nơi khang trang, rộng rãi và đẹp đẽ^[10] và hàng năm, đều có tổ chức lễ giỗ trọng thể.

Những người cháu nội ông Lê Quang Chiểu cho biết: Thời chiến tranh chống Mỹ, vì là vùng chịu nhiều bom đạn, nên cơ ngơi bằng gạch bề thế của ông Chiểu cũng đã đổ nát hết, và căn nhà tre lá của cử nhân Trị cũng không còn sót lại bất cứ vật dụng gì^[11].

Tại xã Thạnh Phú Đông, quê hương Phan Văn Trị, đầu năm 1998, chính quyền huyện Giồng Trôm (tỉnh Bến Tre) cũng đã cho xây dựng nhà tưởng niệm Phan Văn Trị. Công trình đã hoàn thành vào dịp kỷ niệm 89 năm ngày mất của ông (22 tháng 6 năm 1999).

Hiện nay, nhiều trường học, đường phố ở nhiều nơi mang tên Phan Văn Trị.

[sửa] Chú thích

^ Theo Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục
^ Ba Láng là trên gọi một vùng đất gần Phong Điền, ngày nay Ba Láng thuộc quận Cái Răng, Cần Thơ. Trà Niềng là tên một con rạch nhỏ nằm cách khu đền mộ Phan Văn Trị khoảng vài trăm mét
^ Bạch Mai thi xã gây được tiếng vang vào khoảng giữa thập niên 1850. Đó là nơi hội tụ của các vị khoa bảng như: Phan Hiển Đạo, Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông… Xu hướng chung của nhóm là ca ngợi thiên nhiên đất nước, đề cao thú vui của kẻ sĩ. Khi quân Pháp đánh chiếm vùng Gia Định thì thi xã cũng tan rã luôn.
^ Trích lời nói đầu trong tác phẩm Phan Văn Trị, cuộc đời và tác phẩm của Nguyễn Khắc Thuần và Nguyễn Quảng Tuân, NXB T.P HCM, 1986, tr.10-11
^ Từ điển văn học, Nxb KHXH, Hà Nội, 1984, tr.204
^ Thanh Lãng, Bản lược đồ văn học VN, NXB Trình Bày,Sài Gòn, không ghi năm xuất bản, tr.56-57
^ Sau này, cai tổng Chiểu cũng bỏ luôn quyền chức, đứng về phía những sĩ phu và nhân dân yêu nước. Trong trận bút chiến giữa Phan Văn Trị và Tôn Thọ Tường, ông Chiểu cũng có làm 10 bài thơ họa lại để đả kích Tôn Thọ Tường.
^ Bà Đinh Thị Thanh trước đây mang họ Trần, nhưng do cuộc khởi nghĩa của Đinh Sâm nổ ra ở Láng Hầm - Ba Láng (Cần Thơ) vào năm 1868. Lãnh tụ Sâm đã giết chết cai tổng Nguyễn Văn Vĩnh, nên từ đó dòng họ Đinh phải đổi sang họ Trần vì sợ bị trả thù và bị chính quyền bắt bớ
^ Năm 1942, hai ông là Kiều Thanh Quế và Lê Thọ Xuân đã đến Phong Điền, gặp được học trò của Phan Văn Trị là Hồ Kim Đính. Dù đã già yếu và đang lâm bệnh nặng, ông Đính vẫn cố chỉ ngôi mộ ông Phan Văn Trị ở sau nhà ông Lê Quang Thừa. Đó là một nấm mộ “ không có bia, không tam cấp đá, không có gò đất đắp vun lên…” Theo Kiều Thanh Quế, Hoài niệm vong linh Cử Trị: ngôi mả hoang,tạp chí Tri Tân, Hà Nội, số 75, 1949, tr.19-20. Và như vậy tấm bia rêu phong (ảnh), có thể đã được đặt sau khi có cuộc viếng thăm này
^ Công trình hoàn thành vào ngày 19 tháng 12 năm 2005
^ Chú Tư, một cán bộ về hưu, hiện nay là người được chánh quyền cho quản lý khu mộ Phan Văn Trị, và những người cháu nội Lê Quang Chiểu còn cho biết: Ông Phan Văn Trị sống với bà Thanh có bốn người con (2 trai, 2 gái), nhưng tứ tán đã lâu. Ở Phong Điền hiện nay không còn con cháu ông Trị, chỉ thi thoảng có một nhóm người nói là cháu chắt của ông từ TP. HCM đến thăm viếng... Và lúc Phan Văn Trị còn khỏe, cả nhà sống lây lất nhờ nghề dạy học của ông, cho nên đến khi ông mất, gia cảnh sa sút rất nhanh, bà Thanh phải làm nghề giã gạo mướn để kiếm sống qua ngày. Sau bà tục huyền với ông Trụ, một người cùng nghề, nhưng chẳng bao lâu sau thì bà mất. Trước khi được cải táng, mộ bà nằm cạnh mộ em gái tên Đinh Thị Nhàn, ở gần trường phổ thông cơ sở Nhân Ái I.