Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche, 1882

Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken bei Lützen, Alemanha, 1844-1900) fuguèt un filosòf alemand e un dei pensaires modèrns mai influents.

Estudièt a l'universitat de Bonn. En 1865, a Leipzig, corsèt d'estudis de Filologia e en 1869 fuguèt nommat professor de filologia classica a Basilèa. En 1878 abandonèt lei classas, degut a una malautiá grèva. Fins a 1889, lo sieu periòde d'activitat maxima, passèt leis [[estiu]s a Sils Maria e lo rèste de l'an a la Ribiera occitana, gaireben sempre solitari e amb casudas en la sieuna malautiá. Una depression prigonda li provoquèt un enfuscament mentau subte e deguèt entrar a una clinica psiquiatrica fins a la sieuna mòrt.

La pensada filosofica de Nietzsche, d'un caractèr poetic e personau marcat, es una critica dei valors tradicionalas de la cultura occidentala e l'assai d'elaborar una filosofia novèla. Se distinguisson tres periòdes dins la sieuna pensada:

1. Caracterizat per sos primiers trabalhs d'interpretacion e critica de la cultura.
2. Per l'omenatge de la cultura e deis esperits liures.
3. Per lei sieunei tèsis sus lo niilisme, la critica a totei lei valors, lo subreòme e l'retorn etèrn.

Son tres periòdes totalament despariers mai an un sistèma e una unitat perfècta.

[Modificar] La critica de la cultura occidentala

L'origina de la cultura occidentala s'es de cercar dins lo mond grèc, ont se manifèstan clarament doas valors complementàrias:

• La valor de la vida, representada per lo dieu Dionís que simboliza la vigor, lo plaser, lo renovèlament e la destruccion.
• La valor de la rason, representada per lo dieu Apollo, simbòl dei formas, de la rason e de l'armonia.

La cultura occidentala se fondamenta subre la dissociacion d'aquestas doas valors e subre la submission de la vida a la rason.Socrates fuguèt lo colpable d'aquesta dissociacion e dempuei Socrates, Grècia se presenta coma lo mond de la claretat, ont la rason trionfa subre leis instints. Sométer la vida a la rason es una error. La cultura occidentala, per aquò, es endecada dempuei la sieuna origina, per aver instaurat la racionalitat a quin prètz que siá. Aquesta error dogmatica se rosiga quand Platon inventèt l'espirit pur e l'idèa dau ben meteis. Per eliminar aquesta error de basa, cau criticar lo dogmatisme platonic dempuei totei leis ambits que s'i manifèsta: la morala, la religion e la filosofia.

• La morala occidentala es antinaturala, pr'amor qu'impausa de leis (vertuts) en contra deis instints primordiaus de la vida.
• La religion es alienanta; nais de la pòur d'òme e es un mecanisme de defensa que permet d'atribuïr lo destin pròpri a un èsser mai poderós: Dieu.
• La filosofia e particularament la metafísica, se fondamenta subre una error: la cresença, d'origina platonica, en l'existéncia d'un mond perfècte e absolut qu'es l'antitesi dau mond reau; lei filosòfs s'esfòrçan en s'aprochar a aqueste mond ireau per èsser en possession de la vertat, sens veire qu'es una illusion.

[Modificar] Lo vitalisme

La cultura occidentala es ja arribada a la sieuna decadéncia, e cau premanir l'emancipacion de l'òme de totei lei valors moralas per li donar lo drech a la vida. Aqueu es lo prètzhèt dau vitalisme.

[Modificar] Lo niilisme

Lo niilisme es un movement pròpri de l'istòria de la cultura occidentala. L'espirit occidentau, causat per lei valors fictivas, torna niilista e pèrd la fe en aquestas valors. Alora, la cultura rèsta sens sens, pr'amor que lo niilisme es una fòrça destructritz de la basa de la cultura occidentala, de Dieu, dau Dieu monoteïsta. Aquest Dieu morís pr'amor qu'entre totei l'avem assassinat. Quand prendrem consciéncia d'aqueste fach podrem alora despassar l'estat niilista, en bastissent una taula novèla de valors que menarà au subreòme.

[Modificar] La taula novèla de valors

1. Una morala de senhors, l'exaltacion deis instints de vida.
2. Lo mond deis aparenças s'es d'impausar subre lo mon "vertadier" de la filosofia dogmatica.
3. L'egoïsme.

[Modificar] L'òme e lo subreòme

L'òme es un èsser sens far, un pònt entre la bèstia e lo subreòme, l'unic animau que s'es pas encara assolidat. Cau superar l'òme o tornar a l'animalitat primitiva. Mai l'òme es l'animau que pensa en lo futur, qu'es capable de concéber d'ideaus.

Tres son estadas lei versions de l'ideau uman:

1. L'estetic, qu'es interpretat coma armonia de vida e rason.
2. Lo scientific, ont l'òme coneis la realitat nuda, e acaba en afirmant energicament la vida.
3. Lo subreòme, que personifica lo valor suprèm de la vida, que la sieuna manifestacion mai nauta es la volentat de poder. Lo subreòme es un èsser superior, liure dei valors dau passat, autonòm, agressiu e legislador. Eu meteis es la sieuna pròpria norma, pr'amor qu'es mai luenh dau ben e dau mau. Representa la tòca suprèma de l'umanitat.

[Modificar] Òbras

• Die Geburt der Tragödie (1872)
• Menschliches, Allzumenschliches. Ein Buch für freie Geister (1878)
• Morgenröte – Gedanken über die moralischen Vorurteile (1881)
• La Gaia sciéncia (Die fröhliche Wissenschaft, la gaya scienza) (1882)
• Atau parlava Zaratustra (Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen) (1883-1885)
• Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft (1886)
• Vertat e mentit en sens extramorau (Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn) (1873)
• La genealogia de la morala (Zur Genealogie der Moral. Eine Streitschrift) (1873)
• Götzen-Dämmerung oder wie man mit dem Hammer philosophiert (1888)
• Der Antichrist. Fluch auf das Christentum (1888)
• Ecce Homo: Wie Man wird Was Man Ist (1888)

Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia sus Category:Friedrich Nietzsche.

[Modificar] Ligams extèrns

• Nietzsche Òbras (Anglés)