|
|
PÄ andre sprÄk |
Wikipedia:Vekas artikkel/2008 Kandidatar KalenderSkandinavisk: pÄ bokmÄl
 Ein almanakk er ein Ă„rleg kalender som inneheld informasjon om eitt eller fleire emne knytt til dei ulike dagane. Den informasjonen som er mest vanleg Ă„ finne i ein tradisjonell vestleg almanakk er astronomiske data, og statistikk over til dĂžmes soloppgang og -nedgang, fullmĂ„ne og halvmĂ„ne, tidvatn, offentlege hĂžgtidsdagar, helgedagar og liknande. Forgjengaren til almanakken er rekna Ă„ vere den greske vĂȘr-kalenderen, parapegma, kjend frĂ„ det 2. Ă„rhundret. Den eldste kjende almanakken etter moderne mĂžnster blei laga i 1150 av Solomon Jarchus. Den eldste kjende norske almanakken er datert til 1643, dĂ„ Tyge NielssĂžn gav ut sin almanakk i Christiania; Allmanach paa det aar efter Jesu Christi FĂždsel 1644, pĂ„ 48 sider. Denne almanakken er ĂČg rekna Ă„ vere den fĂžrste norske boka som har vorte publisert. Les meirâŠ
 KĂ©rkyra eller Korfu er ei Ăžy i Det joniske havet i Hellas. Ho ligg utafor kysten av Albania og mellom Ăžya og fastlandet gĂ„r det eit 3 til 23 km breidt sund. Hovudbyen pĂ„ Ăžya og i prefekturet, KĂ©rkyra prefektur, er KĂ©rkyra by. Her ligg mellom anna Det joniske universitetet. Ăya har ei rik historie som er nĂŠrt knytt til den greske historia med start i gresk mytologi. Det greske namnet KĂ©rkyra er knytt til to mektige symbol pĂ„ vatn: havguden Poseidon og Asopos, ei viktig elv pĂ„ det greske fastlandet. I fĂžlgje mytene skal Poseidon ha forelska seg i den vakre nymfa Korkyra, dottera til Asopos og elvenymfa Metope, og bortfĂžrte ho. Poseidon fĂžrte ho til Korfu, som dĂ„ ikkje hadde namn enno. Han tilbydde seg Ă„ kalla Ăžya opp etter ho, som etter kvart utvikla seg til KĂ©rkyra. Saman fekk dei bornet Faiax, som innbyggjarane pĂ„ Ăžya er kalla opp etter: Faiakarar (pĂ„ latin Phaeacius). Historien om KĂ©rkyra er full av slag og erobringar, noko ein kan sjĂ„ igjen i alle borgene og festningane pĂ„ strategiske stader rundtom pĂ„ Ăžya. Les meirâŠ
 Thorstein Bunde Veblen (30. juli 1857â3. august 1929) var ein norsk-amerikansk sosiolog og Ăžkonom, og ein av grunnleggjarane av rĂžrsla for institusjonell ĂžkonomilĂŠre. Han var ein sterk kritikar av amerikansk Ăžkonomi, og er mest namngjeten for verket The Theory of the Leisure Class (1899). Veblen vart fĂždd i Cato i Wisconsin, av norske innvandrarforeldre. Norsk var fĂžrste mĂ„let hans. Veblen utvikla ei evolusjonĂŠr ĂžkonomilĂŠre for det 20. hundreĂ„ret basert pĂ„ dei nye idĂ©ane som kom frĂ„ antropologi, sosiologi og psykologi. Ulikt nyklassisk ĂžkonomilĂŠre som voks fram pĂ„ same tida, skildra Veblen Ăžkonomisk Ă„tferd som sosialt heller enn individuelt bestemt, og han sĂ„g Ăžkonomisk organisering som ein stadig utviklingsprosess. Denne prosessen var driven av menneskelege instinkt som emulasjon (etterlikning), predasjon (rov), fagstoltheit, foreldreinstinkt og meiningslaus nyfikne. Veblen ville at Ăžkonomane skulle skjĂžne verknadene av sosial og kulturell endring pĂ„ Ăžkonomisk endring. Les meirâŠ
 Inkarikets fall er omgrepet nytta om historia om korleis inkadynastiet tapte makta over inkariket til Spania. Det gjekk nĂŠrare 25 Ă„r frĂ„ europearane fĂžrst kom til Stillehavet (25. september 1513) og fekk hĂžre om eit gulland i sĂžr, til inkaene i rĂžynda tapte riket til den spanske krona med slaget i Cajamarca og dei spanske conquistadorane kontrollerte inkariket. Slaget som avgjorde utfallet tok om lag 2 timar, kosta dei innfĂždde ca 6-7000 liv utan at nokon spanjolar vart sĂ„ra. FrĂ„ tidspunktet dĂ„ den spanske conquistadoren Francisco Pizarro pĂ„ erobringstoktet gjekk i land i byen Tumbes lengst nord i det moderne Peru vĂ„ren 1532 skulle det gĂ„ vel fire Ă„r fram til siste store motstanden mot inntrengjarane vart slegen ned. Det skjedde etter det mislukka inkaopprĂžret i 1536 i Cuzco under leiing av inkamarionetten Manco CĂĄpac II. I 1572 vart den siste inka og dei Ăžvste hĂŠrfolka hans teken av spanske styrkar. Hendinga i 1572 stadfesta endeleg inkarikets fall sjĂžlv om det er meir rett Ă„ vise til 16. november 1532 med slaget i Cajamarca. I Europa har maktovertakinga oftast vore nemnt som «erobringa av inkariket». Les meirâŠ
 Hans Holbein den yngre (1497 eller 1498- 29. november 1543) var ein biletkunstnar fĂždd i Augsburg i Bayern. Kunsten hans fell inn under stilretninga nordleg renessanse og han var mellom dei heilt fremste av portrettmĂ„larar i sin periode. HovudomrĂ„da han budde og arbeidde i var Basel i Sveits og London i Storbritannia. Holbein arbeidde med teikning, grafikk og mĂ„leri. I tillegg formgav han glasmĂ„leri, klesdraketer og anna, og han illustrerte bĂžker. FrĂ„ 1536 var han hoffmĂ„lar hjĂ„ kong Henrik VIII av England. MĂ„leriet AmbassadĂžrane vert rekna som han viktigaste verk. Les meirâŠ
 TĂ„ke eller skodde er ei sky som er i kontakt med bakken. For Ă„ kallast tĂ„ke mĂ„ sikten vera under 1000 m. TĂ„ke oppstĂ„r normalt nĂ„r relativ fukt nĂ„r 100 % pĂ„ bakkenivĂ„, men havtĂ„ke kan oppstĂ„ i turrare luft. TĂ„ke kan dannast brĂ„tt, og lĂžysast opp like brĂ„tt, avhengig av pĂ„ kva side av doggpunktet temperaturen er. Den staden med mest tĂ„ke i verda er Grand Banks utanfor Ăžya Newfoundland i Canada. Det oppstĂ„r ofte tĂ„ke her fordi den kalde havstraumen Labradorstraumen frĂ„ nord her mĂžter den mykje varmare Golfstraumen frĂ„ sĂžr. I Noreg varierer det frĂ„ landsdel til landsdel kva tid pĂ„ Ă„ret det kjem mest tĂ„ke. Kysten av Barentshavet, Norskehavet og sĂžrover til JĂŠren er mest utsett for tĂ„ke om sommaren, medan SĂžrlandskysten er mest utsett om vĂ„ren. DĂžme pĂ„ kyststrĂžk med mykje strĂ„lingstĂ„ke er Oslo-omrĂ„det og Kirkenes. Austlandet fĂ„r som regel mest tĂ„ke om vinteren, og er sĂŠrleg utsett i periodar med sĂžrleg, mildt luft som kjem inn over eit snĂždekt landskap. Les meirâŠ
 Fitjar er ein kommune i Hordaland fylke, i Sunnhordland. StĂžrstedelen av kommunen ligg pĂ„ Ăžya Stord, der kommunen Stord ligg i sĂžr, og Fitjar kommune ligg i nord. I tillegg til Stord er mange Ăžyar ut mot SelbjĂžrnsfjorden ein del av Ăžykommunen Fitjar. Fitjar var i lange tider ein kongsgard og truleg eit hĂžvdingsete sidan bronsealderen, og i dag er staden kanskje mest kjend for slaget pĂ„ Fitjar. Sogespelet Kongen med Gullhjelmen eller HĂ„konarspelet er eit spel til minne om kong HĂ„kon I den gode og slaget. Den fĂžrste kyrkja pĂ„ Fitjar var frĂ„ 1100-talet, og truleg bygd i tilknyting til kongsgarden. Den gamle steinkyrkja vart riven i 1860-Ă„ra, og den noverande trekyrkja vart bygd pĂ„ same staden i 1867. Stein frĂ„ den gamle kyrkja vart nytta som steingard rundt kyrkjegarden. Les meirâŠ
 Ferskvassfisk er fisk som lever heile eller delar av livet sitt i ferskvatn, det vil seie i elver og innsjĂžar med salinitet pĂ„ under 0,05 %. TilhĂžva i desse miljĂža skil seg frĂ„ dei i havet pĂ„ mange punkt; den mest openberre skilnaden er det ulike saltinnhaldet. For Ă„ kunne overleva i ferskvatn treng fisken ei rekkje fysiologiske tilpassingar for Ă„ halda ein god balanse av salt i kroppen. 41 % av alle kjende fiskeartar fĂžrekjem i ferskvatn. I Noreg er det registrert 42 ulike artar ferskvassfisk, men det finst ingen vassdrag kor ein finn alle saman. Dei mest artsrike fiskesamfunna finn me i lavlandet pĂ„ Austlandet. Langsmed norskekysten er Ăžkosystema hovudsakeleg dominerte av anadrome fisk som laks og aure. Les meirâŠ
 Temperatur er den fysiske eigenskapen som er grunnlaget for om ein lekam vert oppfatta som varm eller kald. Lekamen med hĂžgast temperatur vil oppfattast som varmast. Temperatur er direkte knytt til mengda varmeenergi i systemet, det vil seia tilfeldige rĂžrsler i atom og molekyl i systemet. Ein auke i temperaturen tilsvarar ein auke i den absolutte gjennomsnittsfarten til atoma og molekyla. Temperatur blir mĂ„lt med eit termometer og kan kalibrerast til Ă„ gjelde for forskjellige temperaturskalaer. I dei fleste omrĂ„da av verda bruker ein Celsius-skalaen, bortsett frĂ„ USA som brukar Fahrenheit. SI-eininga for temperatur er derimot kelvin (K). Les meirâŠ
 Halldis Moren Vesaas (18. november 1907 - 8. september 1995) var ein norsk lyrikar, omsetjar og kulturarbeidar, som pĂ„ mange omrĂ„de gjorde ein omfattande innsats for nynorsk sprĂ„k og kultur. Dei fleste av diktsamlingane hennar, seks av i alt Ă„tte, kom ut i Ă„ra frĂ„ 1929 til 1947. Det sentrale temaet er opplevingar og kjensler hjĂ„ kvinner gjennom dei ulike livsfasane: ungdom, forelsking, samliv i lukke og i motgang, morsrolle og til sist den modne kvinna og hennar perspektiv pĂ„ livet og gleda ved ny kjĂŠrleik. Halldis Moren Vesaas vann ry som gjendiktar gjennom arbeidet sitt med klassisk dramatikk, ho var ein ettertrakta opplesar, og ho hadde fleire sentrale verv i kulturlivet, mellom anna i Riksteateret, forfattarforeininga og Norsk kulturrĂ„d. Ho var fĂždd i Trysil, det meste av det vaksne livet sitt budde ho pĂ„ MidtbĂž i Vinje, frĂ„ 1933 til rundt 1970, saman med ektemannen og kollegaen Tarjei Vesaas. Les meirâŠ
 Den galne mĂ„ndagen eller Galne-MĂ„ndagen var eit uvĂȘr som slo inn over Vestlandet 11. mars 1822. Truleg mista rundt 300 mann livet pĂ„ havet under stormen. UvĂȘret kom sĂŠrs brĂ„tt pĂ„ og dagen hadde starta med stille og fint vĂȘr og blankt hav, og mange fiskarar skal ha kome frĂ„ fjordbygdene for Ă„ vere med pĂ„ fisket, som hadde vore sĂŠrs godt sĂ„ langt det Ă„ret. Ein gamal fiskar skal ha meint at han kunne sjĂ„ teikn pĂ„ at det var uvĂȘr i emne, men ingen valde Ă„ hĂžyre pĂ„ han og la ut til havs. Ut pĂ„ dagen skya det til og det byrja Ă„ sludde og snĂž. Vinden auka raskt pĂ„ til orkan. Muntlege overleveringar tyder pĂ„ at 300 menneske drukna til havs og i tillegg omkom fleire pĂ„ land dĂ„ bygningar raste saman eller dei fraus i hel. I kyrkjebĂžkene kan ein telje opp om lag 150 menneske som omkom i stormen, men truleg vart berre dei som vart funne igjen skrive opp i bĂžkene. UvĂȘret levde lenge i lokale tradisjonar og mellom anna pĂ„ Utsira vart det pĂ„ folkemunne sagt: «Gud bevare oss for 11. mars!» Les meirâŠ
 PĂ„skeegg er dekorerte egg og eggforma pynt eller mat laga i samband med pĂ„ske. Dei kan vera alt frĂ„ etande hĂžnseegg eller sjokoladeegg til hole pynteegg av ei rekke ulike materiale, frĂ„ tomt eggeskal, tre, papp og plastikk til glas, porselen og gull. PĂ„skeegg blir brukte som pĂ„skepynt, til ulike leikar, og ikkje minst som pĂ„skemat. Egga har rĂžter i bĂ„de jĂždisk, heidensk og kristen tradisjon, og symboliserer framfor alt nytt liv og grĂžde. Den kristne kyrkja hadde tidleg eit forbod mot Ă„ ete egg under fasten, eller i det minste i den stille veka. Egg som blei lagde i denne tida blei tekne vare pĂ„ og ofte pynta, til dĂžmes farga raude, til minne om blodet Jesus ofra pĂ„ krossen eller som eit uttrykk for gleda over oppstandinga hans. Dei tre elementa â skal, plomme og kvite â som utgjer eit egg er ogsĂ„ blitt sett pĂ„ som eit symbol for treeininga. Les meirâŠ
 Kolossen pĂ„ Rhodos var ein enorm statue av den greske solguden Helios som vart reist pĂ„ Rhodos, den austlegaste av dei greske Ăžyane i Egearhavet, pĂ„ 200-talet fvt. Statuen hadde om lag same storleik som Fridomsgudinna i New York City i USA, men vart plassert pĂ„ ein lĂ„gare plattform. Kolossen pĂ„ Rhodos var eitt av dei sju underverka. Skildringane frĂ„ antikken er noko motseiande nĂ„r det gjeld konstruksjonen. Nokre fortel at han vart bygd i fleire steinkolonner eller i tĂ„rn av steinblokker som bygget sitt indre. Han vart reist pĂ„ ein 15 meter hĂžg sokkel av kvit marmor i nĂŠrleiken av innlĂžpet til hamna, kanskje pĂ„ ein molo ved hamna. Jernbjelkar vart drivne inn i steintĂ„rna og bronseplater vart festa til bjelkane og danna «huda»; dei ytre flatene pĂ„ statuen. Konstruksjonen stod ferdig i 282 fvt. etter 12 Ă„r. Statuen stod berre i knappe 56 Ă„r fĂžr Rhodos vart skaka av eit jordskjelv i 226 fvt. Statuen braut av ved kneledda og fall mot land. Kolossen stod sannsynlegvis pĂ„ ein sokkel og statuen som stĂ„r med beina pĂ„ kvar si side av hamna er truleg ein fantasi frĂ„ seinare skildringar. Les meirâŠ
 R.E.M. er eit amerikansk rockeband som vart danna i Athens i Georgia i januar 1980 av vokalist Michael Stipe, gitarist Peter Buck, bassist Mike Mills og trommeslagaren Bill Berry. Etter utgjevinga av debutplata Chronic Town i 1982, gav bandet ut seks album pĂ„ like mange Ă„r, frĂ„ Murmur i 1983 til Green i 1988. Den klare R.E.M.-lyden og dei kryptiske tekstane til Stipe hadde stor innflytnad pĂ„ mange band, bĂ„de skrangle-pop band pĂ„ 80-talet og alternativ rock-band pĂ„ 90-talet. Etter Ă„ ha oppnĂ„dd suksess pĂ„ nytt plateselskap mot slutten av 80-talet og tidleg pĂ„ 90-talet kunne bandet fronte sine eigne politiske saker pĂ„ same tid som dei spelte pĂ„ store arenaer verda over. Plater som Out of Time (1991) og Automatic for the People (1992) selde til platinum fleire gonger og vart godt tekne imot bĂ„de av fans og kritikarar. I april 2008 er R.E.M. aktuelle med nytt album, Accelerate. Les meirâŠ
 TomĂĄĆĄ Garrigue Masaryk (7. mars 1850-14. september 1937) er kjend som den tsjekkoslovakiske landsfaderen. Han var sentral i opprettinga av Tsjekkoslovakia og var den fĂžrste presidenten i landet. Masaryk var ogsĂ„ ein respektert akademikar, redaktĂžr og politikar. I ettertid har Masaryk vorte noko nĂŠr ein nasjonalhelt, sĂŠrleg i Tsjekkia. Vitskapsmannen Karl Popper utropa han og Winston Churchill som dei to stĂžrste statsmennene pĂ„ 1900-talet. Den tsjekkiske journalisten Ferdinand Peroutka meinte Masaryk sitt store bidrag ikkje var hans vitskaplege verk, men hans eigen person. Forfattaren Karel Äapek har hevda at «Masaryk er eit prinsipp». Alle utsegna prĂžver Ă„ syna Masaryk si stordom, ikkje berre som vitskapsmann og politikar, men ĂČg som menneske. Les meirâŠ
 Amfibisk krigfĂžring inneber Ă„tak pĂ„ landbaserte mĂ„l med militĂŠre styrkar frĂ„ skip. Amfibisk krigfĂžring krev landgangsfarty eller helikopter for Ă„ transportera soldatar til land frĂ„ skipa som har fĂžrt dei til omrĂ„det. MĂ„let med Ă„ setja soldatar i land frĂ„ skip er Ă„ avslutta konfliktar. Eit amfibisk Ă„tak er ein av dei mest vanskelege militĂŠre operasjonane. Det krevst koordinering av eld frĂ„ skip og luftfarty, medan bakkestyrkane skal setjast i land pĂ„ ei kystlina som er kontrollert av fienden â som ofte har ein enorm fordel pĂ„ grunn av det opne landskapet pĂ„ dei fleste strender. Invasjonen av Normandie, Slaget om Iwo Jima og Falklandskrigen er nokre av dei mest vidgjetne amfibiske operasjonane i historia. Les meirâŠ
 Det er opp mot 1190 namngjevne fjordar i Noreg, og norskekysten er eitt av omrĂ„da i verda med flest fjordar. Noreg har ĂČg fleire av dei lengste fjordane i verda, med Sognefjorden pĂ„ 204 km som den lengste. Flest fjordar finn ein i langstrekte Nordland, som har opp mot 300 fjordar, medan Finnmark har kring 200. Norske fjordar har som regel fjord som siste del av namnet sitt, men dei kan ĂČg kallast til dĂžmes poll, botn, sund, eller vuotnaâ, som er samisk for fjord. Lista i artikkelen inneheld dei aller fleste fjordane i Noreg og pĂ„ Svalbard. Dei aller minste fjordane (hovudsakleg mindre enn 1 km lange) er stort sett ikkje teke med. Alle fjordane i lista har eigne artiklar. Les meirâŠ
 Knelarnettvengjer (Mantispidae) er ei familie insekt som hĂžyrer til nettvengjene. Namnet sitt har dei fĂ„tt fordi dei har fĂ„tt forbeina sine omdanna til fellklĂžr som ser ut som dei knelarar har. Gruppa finst normalt ikkje i Noreg, men fĂžrekjem stundom pĂ„ importert tropisk frukt. Det er kjend rundt 350 artar pĂ„ verdsbasis, fordelt pĂ„ 45 slekter og fleire underfamiliar. Fem artar er kjende frĂ„ Europa, men berre Mantispa styriaca fĂžrekjem nord for MiddelhavsomrĂ„det. Denne er funnen sĂ„ langt nord som nord i Tyskland. Les meirâŠ
 Ă ret 1968 er kjend for ei rekke dramatiske hendingar med bakgrunn i maktkampar mellom ulike krefter og ideologiar. 1968 er blitt kalla «Äret dĂ„ allting hende», og er blitt stĂ„ande som eit symbol pĂ„ den motkulturelle ungdomsrĂžrsla frĂ„ denne tida, som ofte blir kalla «1968-generasjonen». Ulike krav om fridom og folkestyre prega land over heile verda, og mange venta seg store endringar gjennom ein verdsomspennande revolusjon. VĂ„ren 1968 fann det stad studentopprĂžr i ei rekkje land. Sosialisme var sĂŠrs utbreidd blant intellektuelle, og ei ny, «andre bĂžlgje» av kvinnerĂžrsla gjorde seg gjeldande dette Ă„ret. Samstundes fekk voksteren av radikale idĂ©ar motsvar av konservative politikarar som hevda Ă„ tala for ein «taus majoritet». Dette Ă„ret bevega Tsjekkoslovakia seg vekk frĂ„ sovjetisk innverknad i det som blei kalla prahavĂ„ren, men blei seinare pĂ„ Ă„ret invadert av andre warszawapaktland. USA opplevde skjelsetjande politiske omveltingar og valdshandlingar. Dette Ă„ret blei borgarrettsleiaren Martin Luther King jr. og presidentkandidaten Robert F. Kennedy drepne i attentat. Landet gjekk gjennom uro som raseopptĂžy og demonstrasjonar mot vietnamkrigen. Les meirâŠ
 Henrik Arnold Wergeland (17. juni 1808â12. juli 1845) var ein norsk forfattar og samfunnsdebattant. Han er rekna som den stĂžrste lyrikaren Noreg har fostra. Fleire verk kombinerer prosa, lyrikk og dialog. Det kunstfilosofiske eventyret Jan van Huysums Blomsterstykke (1840) er eit framifrĂ„ dĂžme pĂ„ genreblanding og eit hĂžgdepunkt i diktinga hans. Han skreiv ĂČg for scena og let etter seg ein stor, variert dramatisk produksjon med sceniske utfordringar som vĂ„r tid truleg har betre fĂžresetnader for Ă„ nytte ut enn samtida hans hadde. Han ville omsetja sine poetiske idear i praktisk arbeid, og var ein aktivist i ei politisk gjĂŠringstid dĂ„ Noreg heldt pĂ„ Ă„ finne fram til ein eigen kulturprofil. Les meirâŠ
 Isar er ei 295 km lang elv i Austerrike og Tyskland. Ho er ei av sideelvene til Donau. Etter Inn og Lech er Isar den tredje viktigaste tyske sideelva til Donau. Tidlegare var elva brei og grunn, med mange Ăžyar av grus og sand. Bortsett frĂ„ nokre plassar lengst opp er dette preget regulert bort. MiddelvassfĂžringa er 175 mÂł/s (til samanlikning har Glomma 700 mÂł/s). Isar er utsett for flaum og fĂžr ho vart regulert skapte elva ofte flaum i byane langs elva og gjorde store Ăžydeleggingar og tok livet av mange menneske. I 1813 kollapsa ei bru i MĂŒnchen under ein flaum og 100 menneske mista livet. PĂ„ 1920-talet byrja ein Ă„ byggje vasskraftverk, og frĂ„ 1954 til 1959 bygde ein Sylvensteinspeicher for Ă„ produsere straum og for Ă„ verne mot flaumar. Dette fĂžrte mellom anna til at landsbyen Fall var lagd under vatn. NĂ„r vassnivĂ„et i reservoaret er svĂŠrt lĂ„gt, kan ein framleis sjĂ„ kyrkjetĂ„rnet stikke ut av vatnet. Les meirâŠ
 Krabbar er krepsdyr med fire par bein, eitt par klĂžr og ein sterkt redusert bakkropp som vert boren under framkroppen. Krabbar hĂžyrer til infraklassa Brachyura. Dei lev for det meste i havet, men sĂŠrleg i tropane finst det ĂČg artar i ferskvatn og pĂ„ land. Gruppa er den stĂžrste og mest varierte av tifotkrepsdyra, med over 10 500 registrerte artar fordelt pĂ„ 70 familiar. Langs norskekysten er det funne om lag 30 ulike krabbeartar. Dei vanlegaste er taskekrabbe og strandkrabbe. Om lag 20% av alle krepsdyr som vert fanga eller avla fram som mat pĂ„ verdsbasis er krabbar, til saman over 1Âœ millionar tonn. Her til lands er det taskekrabben (Cancer pagurus) som vert teken i stĂžrst kvanta, men strandkrabbe smakar ogsĂ„ godt. Kongekrabben vert ĂČg seld som krabbe, men hĂžyrer eigentleg til anomurene. Les meirâŠ
 Sparta (gresk: ÎŁÏÎŹÏÏα) er ein by i prefekturet Lakonia, der han er hovudstad, i Peloponnes i Hellas. Byen var av dei mest kjende polisa i antikkens Hellas, og den mektigaste pĂ„ Peloponnes. Ruinane av den antikke byen ligg i utkanten av den moderne. Kring 550 fvt. og ei tid framover var Sparta ei sterk og effektiv militĂŠrmakt, og falanksane deira vart rekna som umogeleg Ă„ slĂ„. Dette kom mellom anna til uttrykk i peloponnesarkrigen. Les meirâŠ
 Eivind Groven (1901-1977) var ein norsk komponist, musikkvitar, spelemann pÄ hardingfele og seljeflÞyte, folkemusikksamlar og utgjevar som mellom anna er kjend for arbeidet sitt med reinstemte orgel. Som komponist var han ein av dei mest originale Noreg har fostra. Mykje av det folk trur er folkemusikklÄn, er hans eige stoff. Han er den fyrste, og til no den einaste, norske komponisten som meistra bÄde hardingfela og symfoniorkesteret. Meir
 London er hovudstaden i Storbritannia og er ein storby som ligg sĂžr i England ved elva Themsen. London er ein av dei stĂžrste byane i Europa, har ei historie som strekker seg to tusenĂ„r attende, og har i lĂžpet av den tida vore senter for fenomen som renessansen og den industrielle revolusjonen. Sentrumet City of London har stort sett hatt dei same grensene fram til i dag, men sidan 1900-talet har omgrepet London blitt nytta om heile metropolen rundt. Dette omrĂ„det er i dag ein region i England og har sin eigen administrasjon med valt borgarmeister og forsamling. Byen er i moderne tid eitt av dei viktigaste politiske, Ăžkonomiske og kulturelle sentra i verda. Mykje av grunnen til dette er at London var hovudstad for det britiske imperiet, og dermed maktsenter for store delar av kloden i nĂŠr tre hundre Ă„r. SjĂžlve byen har 7 500 000 innbyggjarar, men om ein reknar heile storbyomrĂ„det, kjem ein opp i mellom 12 og 14 millionar innbyggjarar. Byen er med det den stĂžrste i EU etter folketal. Les meirâŠ
 Köppen si klimaklassifisering er eit av dei mest brukte klimaklassifiseringssystema. Det vart utvikla av den tyske klimatologen Wladimir Köppen rundt 1900. Han gjorde seinare fleire utbetringar av systemet. Systemet kombinerer Ă„rlege og mĂ„nadlege middel av temperatur og nedbĂžr i samsvar med vegetasjonsfordelinga pĂ„ jorda. Köppen sitt skjema deler klimaet inn i fem klimasoner i tillegg til fleire klimatypar og klimaundertypar. Dei fem klimasonene er tropisk klima, tĂžrt klima, temperert klima, kontinentalt klima og arktisk klima. Les meirâŠ
 Dumpar er ei anleggsmaskin som vert nytta for Ă„ transportere jord, grus, stein og liknande, ofte pĂ„ dĂ„rleg underlag. Dumparar finst i mange typar og mange storleikar. Nokre dumpartypar er bygde for bruk i terrenget, medan andre krev veg eller fast underlag. PĂ„ veg, eller anna godt underlag, vert ĂČg lastebilar utstyrte med dumparkasse nytta for massetransport. Dumparar med stiv ramme kan ha lasteevne opp mot 400 tonn Det norske fĂžretaket Moxy har produsert rammestyrte dumparar sidan 1972, dĂ„ dei introduserte den sekshulsdrivne «Viking D15». Les meirâŠ
 Insekt (frĂ„ latin in secta, 'i delar' etter kropssegmenteringa deira) er ei gruppe seksfota leddyr som er utbreidd over heile verda. Det er beskrive godt over ein million ulike artar, 15 000 av dei er registrert i Noreg. Talet pĂ„ beskrivne artar aukar med om lag 3 500 i Ă„ret, og ein reknar med at det reelle artstalet ligg mellom tre og hundre millionar artar. Ein finn insekt dei fleste stadar pĂ„ land og i ferskvatn, kor dei spelar sĂŠrs viktige rollar Ăžkologisk. Dei er bĂ„de viktige predatorar pĂ„ andre virvellause dyr og viktige matorganismar for stĂžrre dyr. Mange blomsterplantar er dessutan avhengige av insektpollinatorar for Ă„ kunne formeira seg. Insekt er ĂČg dei dyra som skapar flest problem for menneske. Kvart Ă„r vert ein tredel av verdas avlingar Ăžydelagt av insekt av eit eller anna slag. Mange sjukdommar vert ĂČg spreidd via insekt, mellom anna malaria. Sidan insekta er sĂ„ enormt mangfaldige, talrike og Ăžkologisk viktige, er studiet av dei rekna som eit eiga fag, kalla «entomologi». Les meirâŠ
 Det osmanske riket, ogsĂ„ kalla Det ottomanske riket, var eit enormt, tyrkisk imperium, grunnlagd av Osman I ved byrjinga av 1300-talet og styrt av Det osmanske dynastiet fram til Tyrkia som republikk vart skipa av Mustafa Kemal AtatĂŒrk i 1923 etter den fyrste verdskrigen. Riket var mektigast pĂ„ 1500-talet under sultan SĂŒleyman den store. Det hadde likevel stĂžrst utstrekking i 1683, dĂ„ det strekte seg frĂ„ Wien i vest, gjennom Midtausten og Nord-Afrika, til dagens Iran og Den arabiske halvĂžya i aust. SjĂžlv om riket var stort, hadde det berre rundt 40 millionar innbyggjarar. Ein sultan styrte riket saman med diwanen, ei regjering sett saman av vesirar og leia av storvesiren. Seinare tok sultanane den muslimske tittelen kalif, det Ă„ndelege overhovudet til alle muslimar. I fleire hundreĂ„r sĂ„g ein pĂ„ desse sultanane som dei einaste som hadde rett til Ă„ erklĂŠra heilag krig. Les meirâŠ
 Hugo Grotius (10. april 1583â28. august 1645) arbeidde som jurist i Nederland] og la fundamentet for internasjonal rett basert pĂ„ naturrett. Han var og filosof, poet og dramaforfattar. Han er kanskje mest kjent for verket Mare Liberum som la grunnlaget for teorien om det opne hav og framtidig havrett. I Mare Liberum («Dei frie hav») som vart trykt i 1609 formulerte Grotius eit nytt prinsipp om at havet var internasjonalt og at alle nasjonar fritt kunne nytte havet for handel. Dette prinsippet gav nederlenderane ideologisk grunnlag for bryte ulike handelsmonopol gjennom si formidable maritime makt. FĂžr denne tid var det vanleg Ă„ tenkje at hava var delt mellom Spania og Portugal med bakgrunn i at Paven hadde delt verda mellom desse to landa. Prinsippa som Grotius formulerte finn vi igjen i dagens havrett. Artikkel 17 i Havrettstraktaten gjev alle rett til uskuldig gjennomfart. England som konkurerte kraftig med Nederland om Ă„ dominere verdshandelen var usamde i dette og kravde suverenitet over havet rundt dei britiske Ăžyene. Det var Cornelius Bynkershoek som i De dominio maris (1702) fann lĂžysninga. Eit land skulle ha suverenitet over hava sĂ„ langt ut frĂ„ land som ein kanon kunne skyte. Dette utvikle seg til prinsippet om tremils grense til havs. Les meirâŠ
 Eldfell (utt. eld-fedl, tyder eldfjell) er ein om lag 200 meter hĂžg sinderkjeglevulkan pĂ„ den islandske Ăžya Heimaey, som vart danna dĂ„ eit vulkanutbrot overraskande byrja 23. januar 1973, like utanfor byen Heimaey. Utbrotet utlĂžyste ei alvorleg krise og fĂžrte nesten til ei permanent evakuering av Ăžya. Vulkansk oske fall over mesteparten av Ăžya og Ăžydela mange hus. Ein straum av lava trua med Ă„ fylle igjen hamna, som var hovudinntektskjelda til Ăžya via fiskeriflĂ„ten. Ein operasjon vart iverksatt for Ă„ kjĂžle ned lavaen ved Ă„ pumpe sjĂžvatn pĂ„ toppen av han, noko som var vellukka og hindra lavaen frĂ„ Ă„ stenge hamna. Etter at utbrotet var over, brukte Ăžyfolket varmen frĂ„ den sakte avkjĂžlande lavaen til Ă„ produsere varmt vatn og generere elektrisitet. Dei brukte Ăłg noko av tefraen, nedfall frĂ„ dei eksplosive utbrota, for Ă„ forlenge rullebanen pĂ„ Ăžya sin litle flyplass, og som fyllmateriale som dei bygde 200 nye hus pĂ„. Les meirâŠ
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 32, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 33, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 34, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 35, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 36, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 37, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 38, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 39, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 40, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 41, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 42, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 43, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 44, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 45, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 46, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 47, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 48, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 49, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 50, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 51, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 52, 2008
Wikipedia:Vekas artikkel/Veke 53, 2008 Kandidatar KalenderSkandinavisk: pÄ bokmÄl |
