Spaans

___	Portaal Spaans

Spaans (Spaans: español) of Castiliaans (castellano) is een Romaanse taal en is een van de meest gesproken talen ter wereld. In vele bronnen en statistieken wordt aangevoerd dat Spaans door meer dan 400 miljoen mensen wordt gesproken, maar dat is slechts ten dele waar: voor velen van hen is niet het Spaans, maar een andere in- of uitheemse taal de moedertaal. De meeste sprekers van het Spaans leven in Latijns-Amerika.

[bewerk] Geschiedenis

Het Spaans stamt af van het Vulgair Latijn, de taal van de Romeinen, die het Iberische schiereiland gedurende 700 jaar bestuurden. Onder de invloed van het Keltiberisch, Baskisch, Visigotisch en later ook het Arabisch heeft de taal zich uit het Latijn ontwikkeld. Opvallende verschillen zijn het wegvallen van de Latijnse naamvallen, het verzachten van medeklinkers (vita werd vida) en het diftongeren van korte klinkers (terra werd tierra).

De politieke verbrokkeling op het Iberische schiereiland en de verschillende substraten leidden tot het ontstaan van verschillende verwante talen zoals het Portugees, het Catalaans en het Galicisch die tot op de dag van vandaag bestaan, en het Mozarabisch, de aan het Spaans verwante taal die werd gesproken door de Spaanse Christenen die in islamitisch gebied leefden. De eerste teksten uit het Spaans dateren uit de 9e eeuw. Het Cantar de Mio Cid, uit de 12e eeuw, is een van de oudste lange teksten in het Spaans.

Het eerste woordenboek werd geschreven in 1492, het jaar waarin Christoffel Columbus Amerika ontdekte, wat het begin van de verspreiding van het Spaans als wereldtaal betekende. Sedertdien is de uitspraak maar ook de woordenschat tussen de oude en de nieuwe wereld verschillend geëvolueerd. In hetzelfde jaar werden ook nog eens de joden uit Spanje verdreven, zodat het joodse Spaans, beter bekend als Ladino, zich tot een derde variant ontwikkelde.

In de zeventiende eeuw onderging de taal een aantal klankverschuivingen die grotendeels aan het Latijns-Amerikaanse Spaans en het Ladino voorbij zijn gegaan. Daarom staat het Latijns-Amerikaans dichter bij het Spaans van 1492 dan dat van nu. In 1713 werd de Real Academia Española, waarmee binnen Spanje de eenheid van de taal bevorderd werd. De huidige standaardtaal is grotendeels gebaseerd op het dialect uit de omgeving van Toledo.

In Spanje werden de andere talen in 1714 met de opkomst van de dynastie van het Huis Bourbon verboden en hebben opeenvolgende despoten ze in verschillende periodes min of meer actief vervolgd, waardoor ze gaandeweg aan sprekers verloren. De laatste in die rij was de dictator Francisco Franco die hele anderstalige bibliotheken liet verbranden en de Guardia Civil boetes liet uitschrijven voor al wie anders sprak. Sinds het herstel van de democratie in 1975 hebben de andere Spaanse talen opnieuw een officieel grondwettelijk statuut gekregen en zijn ze duidelijk aan een heropleving toe.

[bewerk] Verwantschap

Het Spaans behoort tot de Romaanse talen, en daarbinnen tot de West-Iberische talen. Dit zijn vooral talen die op het Iberisch schiereiland worden gesproken (o.a. Portugees, Catalaans, Asturisch, Galicisch en Ladino). Deze talen zijn voor een groot deel verstaanbaar voor elkaar. Het Portugees en het Spaans lijken qua grammatica en woordenschat erg op elkaar. Er wordt geschat dat de talen voor 89% dezelfde woordenschat hebben.

Het Spaans is ook verdere familie van alle andere Romaanse talen als het Frans, Italiaans, Roemeens en enkele kleinere talen.

[bewerk] Varianten

Het Spaans kent zowel in Spanje zelf als in Latijns-Amerika verschillende varianten die soms aanzienlijk van elkaar verschillen.

In Spanje zelf valt de noord-zuidverdeling op. Het Spaans uit Noord-Spanje wordt over het algemeen als het zuiverste beschouwd. Noord-Spanje is het enige gebied waar het verschil in uitspraak tussen de y en de ll gehandhaafd wordt, hoewel het ook daar aan het verdwijnen is. De accentverschillen tussen de verschillende regio's zijn opvallend en maken het makkelijk iemands herkomst te herkennen. Het Andalusische accent kenmerkt zich doordat de c (of de z) en de s beide als s uitgesproken (seseo) uitgesproken worden, behalve dan in Granada en omgeving waar ze juist als c (als de Engelse th) klinken (ceceo, in het buitenland wel bekend als de 'vuile' uitspraak. Een ander typisch kenmerk voor het zuidelijke accent is het inslikken van medeklinkers (España wordt vaak uitgesproken als Ehpaña). Naast deze regionale varianten worden er in Spanje ook nog andere Romaanse talen gesproken : Galicisch, Catalaans, Astur-Leonees, Aragonees en Aranees. Daarnaast is er nog het Baskisch dat een Preromaanse taal is.

Het Spaans van Latijns-Amerika verschilt zowel qua woordenschat als qua uitspraak als qua grammatica van dat van Spanje. Het Latijns-Amerikaanse Spaans is zonder uitzondering yeísta, dat wil zeggen dat er geen verschil in uitspraak is tussen y en ll. In het grootste deel van Latijns-Amerika worden beide als y (Nederlands: j) uitgesproken, terwijl ze in het Rioplatensisch Spaans van Argentinië en Uruguay als sj worden uitgesproken. Llamarse (heten) wordt in Spanje dus uitgesproken als ljamarse, in Argentinië en Uruguay als sjamarse en in de rest van Latijns-Amerika als jamarse. Evenmin als in Andalusië bestaat er in Latijns-Amerika verschil tussen de s en de c. Dit heeft ertoe geleid dat sommige linguïsten menen dat het Spaans van Latijns-Amerika sterk is beïnvloed is door het Spaans van Andalusië. Het is echter waarschijnlijker dat deze verandering zich autonoom heeft voorgedaan: nadat Latijns-Amerika werd veroverd door de Spanjaarden hebben generaties Indianen het Spaans als vreemde taal aangeleerd, waardoor het verschil tussen ll en y en tussen s en c, die voor een niet-native speaker zeer moeilijk te horen zijn' vervallen zijn. Verder wordt in Latijns-Amerika het woord vosotros (jullie) met bijbehorende vormen nooit gebruikt, maar uitsluitend ustedes, dat in Spanje alleen in formele situaties (als meervoudsvorm van 'u') gebruikt wordt.

Ook binnen Latijns-Amerika bestaan er veel varianten doordat de verschillende substraattalen de woordenschat beïnvloed hebben. Het Mexicaanse Spaans heeft bijvoorbeeld veel woorden uit het Nahuatl opgenomen, en het Andes-Spaans uit het Quechua. Ook verschillende groepen immigranten hebben hun bijdrage geleverd, de opvallende uitspraak van de ll en y in Argentinië en Uruguay wordt wel toegeschreven aan de grote hoeveelheid ingeweken Italianen. In delen van Latijns-Amerika wordt de vorm 'vos' voor de tweede persoon meervoud nog gehandhaafd (voseo), die in andere delen van de Spaanstalige wereld als archaïsch wordt ervaren, vergelijkbaar met het gebruik van 'gij' in het Nederlands. Deze vorm wordt gebruikt in het Rioplatensisch Spaans en in het Centraal-Amerikaans Spaans dat in de republieken van Centraal-Amerika en het zuiden van Mexico wordt gesproken. Verder wordt er in de gehele grensstreek met Brazilië het Portuñol gesproken, een combinatie van Spaans en Portugees met veel varianten.

Gabriel García Márquez heeft ooit eens verklaard dat het Colombiaanse Spaans de helderste uitspraak heeft, hoewel er ook zijn die beweren dat het Mexicaanse Spaans helderder is. Het Caribische Spaans geldt als de slechtst verstaanbare variant omdat de sprekers veel medeklinkers inslikken. Over het algemeen is het Latijns-Amerikaanse Spaanse conservatiever dan dat van Spanje, en dan met name de vormen die in de binnenlanden worden gesproken.

De taal heeft in Equatoriaal-Guinea en andere voormalige Spaanse bezittingen in Afrika vergelijkbare veranderingen ondergaan als in Latijns-Amerika, maar heeft onder invloed van het Frans en de Afrikaanse talen ook weer heel eigen kenmerken.

[bewerk] Uitspraak en spelling

De uitspraak en spelling is, in vergelijking met die van veel andere talen, vrij eenvoudig. De spelling is vrij fonetisch: er is voor het grootste deel een een-op-eenrelatie tussen het schrift en de uitspraak.

Wie de basisregels van de spelling en uitspraak leert, kan na enige oefening iedere tekst probleemloos uitspreken. Wel zijn er natuurlijk verschillende dialecten en streektalen. De uitspraak rond de hoofdstad Madrid klinkt anders dan die in Andalusië, en het Spaanse Spaans (Castiliaans) klinkt ook anders dan in Zuid- en Midden-Amerika. Ook binnen de Latijns-Amerikaanse landen zijn er verschillende regionale varianten.

[bewerk] Opsomming van letters

[bewerk] De letters e en i

Uit het bovenstaande blijkt dat sommige letters verschillend worden uitgesproken voor een e of i. De volgende tabel toont een samenvatting.

De ñ (eñe) is een typisch Spaanse letter

[bewerk] Het alfabet

Het alfabet heeft 30 letters. Het alfabet ziet er zo uit:

A, B, C, CH, D, E, F, G, H, I, J, K, L, LL, M, N, Ñ, O, P, Q, R, RR, S, T, U, V, W, X, Y, Z. De letters CH, LL, Ñ, RR, zijn anders dan in de Nederlandse taal.

[bewerk] Letters met dezelfde uitspraak

Er is geen verschil in uitspraak tussen de y (i griega) en de i (i latina). De i wordt altijd gevolgd of voorafgegaan door een medeklinker - anders schrijft men een y.

Er is geen verschil in uitspraak tussen c (voor e of i) en z. Een z wordt nimmer gevolgd door e of i (behalve in zeta, de letter z)

Er is geen verschil in uitspraak tussen c (niet voor e of i) en qu. Qu wordt altijd gevolgd door e of i.

Er zijn eigenlijk maar twee gevallen waarin een woord met een bepaalde uitspraak op twee manieren kan worden geschreven:

• De b en de v klinken gelijk. Staan ze niet aan het begin van een woord, dan is de v iets zachter, bijna een w, maar dat verschil is bijna niet te horen.
• Er is ook geen verschil tussen g (gevolgd door e of i) en j.

[bewerk] Klemtoon

De ligging van de klemtoon is afhankelijk van de eindletter van een woord.

• Eindigt een woord op een klinker, -n of -s, dan ligt de klemtoon op de voorlaatste lettergreep, tenzij er maar een lettergreep is.
• Eindigt een woord op een medeklinker, behalve -n of -s, dan ligt de klemtoon op de laatste lettergreep.

In alle andere gevallen staat er een accentteken op de beklemtoonde klinker (bijv. fármaco (geneesmiddel), Córdoba).

Een combinatie van twee klinkers (waaronder een i, u of y) is een tweeklank en geldt voor de bepaling van de klemtoon als een enkele lettergreep.

Soms is een accentteken nodig om een tweeklank te scheiden. Schrijft men dia, dan is dat een woord van één lettergreep, ongeveer met de uitspraak dja. De combinatie ia vormt immers een tweeklank. Door een accentteken op de i te zetten, dus día, geeft men aan dat de klemtoon op de i ligt: uitspraak die-a. De tweeklank is nu geen tweeklank meer, het woord heeft twee lettergrepen en de klemtoon ligt op de voorlaatste lettergreep. Het accentteken blijft echter nodig.

Een accentteken wordt soms ook gebruikt om homoniemen van elkaar te onderscheiden, bijvoorbeeld como (ik eet) en ¿Cómo? (wat?).

Alle vraagwoorden hebben een accent. Bijvoorbeeld: "Wat denk jij ervan?" = "¿Qué tú crees?" En: "Denk je dat je leuk bent?" = "¿Crees que eres divertido"? Want: qué = wat (vraagwoord), que = wat/dat (bijwoord)

"De stad waar jij bent" - "La ciudad donde estás" En: "Waar ben je?" - "¿Dónde estás?"

[bewerk] Dubbele medeklinkers

In het algemeen zijn er geen dubbele medeklinkers, bijvoorbeeld oficina, interesante. Uitzonderingen zijn 'll' en 'rr', die anders klinken dan 'l' en 'r', en 'cc' in woorden als accidente en acción, en 'nn', dat alleen voorkomt wanneer voorvoegsels die eindigen op -n geplaatst worden voor een woord dat begint met n- zoals in connotación.

[bewerk] Geografische spreiding

Landen en gebieden waar Spaans een officiële taal is

de Spaanstalige wereld

Spaans is een officiële taal in de volgende landen (NB. Niet alle per land aangegeven inwoners hebben het Spaans als moedertaal):

1. Mexico: 103 miljoen (2003)
2. Colombia: 40 miljoen (2000)
3. Spanje: 40 miljoen (2000)
4. Argentinië: 37,8 miljoen (2000)
5. Peru: 27,95 miljoen (2000)
6. Venezuela: 24,29 miljoen (2000)
7. Chili: 15,32 miljoen (2000)
8. Ecuador: 13,18 miljoen (2000)
9. Guatemala: 12,97 miljoen (2000)
10. Cuba: 11,18 miljoen (2000)
11. Dominicaanse Republiek: 8,58 miljoen (2000)
12. Bolivia: 8,3 miljoen (2000)
13. Honduras: 6,4 miljoen (2000)
14. El Salvador: 6,23 miljoen (2000)
15. Paraguay: 5,73 miljoen (2000)
16. Nicaragua: 4,91 miljoen (2000)
17. Puerto Rico (afhankelijk gebied van de Verenigde Staten): 3,9 miljoen (2004)
18. Costa Rica: 3,77 miljoen (2000)
19. Uruguay: 3,36 miljoen (2000)
20. Panama: 2,84 miljoen (2000)
21. Equatoriaal-Guinea: 494.000 (2003)(enige Spaanstalige land in Afrika)

Van bovengenoemde landen zijn de meeste eentalig, met alleen Spaans als officiële taal. Uitzonderingen hierop zijn Bolivia (met Quechua en Aymara die eveneens officieel zijn), Equatoriaal-Guinea (Frans), Paraguay (Guaraní), Peru (Quechua en Aymara) en Spanje zelf (Catalaans, Galicisch, Baskisch, Aragonees, Asturisch en Aranees). In andere landen bestaan soms omvangrijke gemeenschappen die andere talen dan het Spaans als moeder- of omgangstaal gebruiken (voorbeelden: verscheidene Indianentalen in Mexico en het Guaraní en Quechua in Argentinië).

In de Verenigde Staten heeft het Spaans ongeveer 26 miljoen sprekers. Het grootste deel hiervan is immigrant, maar er is ook een deel dat afstamt van de Spaans-Mexicaanse bevolking die in het zuidwesten van de Verenigde Staten leefde toen dit door de Amerikanen werd veroverd. In New Mexico is het Spaans als officiële taal erkend, evenals in Puerto Rico. Verder wordt het Spaans gesproken door aanzienlijke gemeenschappen in Brazilië, Belize, Guyana, de Filipijnen, Marokko de Westelijke Sahara en de Nederlandse Antillen. In geen van die landen en gebieden is het echter officieel. Ook in het aan Spanje grenzende Andorra en Gibraltar is het Spaans niet erkend (dat zijn resp. Catalaans en Engels).

[bewerk] Zie ook

• Lijst van landen waar Spaans een officiële taal is
• Iberische en Ibero-Amerikaanse namen
• Talen in Spanje

Zie de Spaanse uitgave van Wikipedia.

Zoek Spaans op in het WikiWoordenboek.

Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Cursus Spaans (in opbouw).