Odyssee

De Odyssee (Gr. Ὀδύσσεια) is een episch dichtwerk van de Griekse dichter Homeros. Het is een vervolg op diens Ilias. Het werk is waarschijnlijk rond 800 v.Chr. opgeschreven. De ca. 12.000 versregels zijn ingedeeld in 24 boeken, genummerd met Griekse kleine letters α (alpha) t/m ω (omega). Het gaat over de zwerftocht van de held Odysseus na afloop van de Trojaanse Oorlog en zijn thuiskomst op het eiland Ithaka. Het is gedicht in dactylische hexameters.

De beroemde beginregels luiden aldus:

Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ

πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε.

Bezing mij, o Muze, de vindingrijke man, die zeer veel

rondzwierf, nadat hij de heilige stede van Troje verwoest had.

Inhoud

[bewerk] Inhoud

In de Ilias vertelde Homeros over een fase uit het tiende en laatste jaar van de Trojaanse Oorlog. In de Odyssee gaat het over de laatste 41 dagen van de eveneens tien jaren durende omzwervingen van de held Odysseus - de bedenker van de list met "het paard van Troje" - die zich de haat van de zeegod Poseidon op de hals heeft gehaald. De godin Athena blijft hem echter wel steunen: zij stelt alles in het werk om Odysseus een behouden thuiskomst te bezorgen.

Het werk begint als Kalypso Odysseus na 7 jaar op last van Athena moet laten vertrekken en hij, nadat zijn vlot door Poseidon is verbrijzeld, aanspoelt op het eiland van de Faiaken. Zijn zoon Telemachos is intussen een maand tevoren op reis gegaan om navraag te doen naar zijn vader. Bij de Faiaken vertelt Odysseus aan koning Alkinoös over zijn terugtocht vanuit Troje. Zijn belevenissen bij o.a. de Kykloop, Kirke en Skylla worden in flashback door Odysseus zelf verteld.

Al die tijd wacht Penelope, Odysseus' vrouw, op de thuiskomst van haar man, terwijl zij door vele "vrijers" belaagd wordt.

De Faiaken brengen Odysseus terug naar Ithaka, waar een paar dagen later ook zijn zoon Telemachus terugkeert. Vader en zoon herkennen elkaar in de hut van de zwijnenhoeder Eumaios en samen weten zij de vrijers te overwinnen en te doden. Na een scheiding van 20 jaar worden Odysseus en Penelope herenigd.

[bewerk] De dichter

Er wordt wel eens betwijfeld of de Odyssee van dezelfde dichter is als de Ilias. De Odyssee vertoont namelijk enkele historische en taalkundige verschijnselen die erop kunnen wijzen dat hij een halve eeuw jonger is dan de Ilias. De Ilias en de Odyssee zijn sowieso door eeuwen van mondelinge overdracht aangegroeid en aangepast en zijn in feite het product van vele generaties dichters die de werken aan elkaar doorverteld hebben. In hoeverre de versies van de Ilias en de Odyssee die wij kennen beide door één dichter met de naam Homeros zijn gemaakt, is niet meer goed uit te maken. In ieder geval werden in de oudheid beide werken op zijn naam geschreven.

[bewerk] Structuur van de Odyssee

A - De "Telemachie":
- boek I - Godenvergadering op de Olympos: besloten wordt dat Odysseus naar Ithaka mag terugkeren
- boek II - Op aanraden van Athena gaat Odysseus' zoon Telemachos op onderzoek naar zijn vader
- boek III - Telemachos te Pylos, bij koning Nestor
- boek IV - Telemachos te Sparta, bij Menelaos en Helena

B - Odysseus bij de Faiaken:
- a) Onthaal bij de Faiaken
  - boek V - Odysseus vertrekt van bij de nimf Kalypso, die hem jarenlang heeft weerhouden; een storm breekt uit
  - boek VI - Odysseus' aankomst bij de Faiaken; door tussenkomst van Athena gastvrij onthaal door Nausikaä
  - boek VII - Feestmaal bij de Faiaken
  - boek VIII - Spelen bij de Faiaken
- b) Odysseus vertelt zijn avonturen (in flash-back)
  - boek IX - De Lotofagen; de Cycloop
  - boek X - Aiolos; de Laistrygonen; Kirkè
  - boek XI - "Nekuïa": in de Onderwereld
  - boek XII - De Sirenen; de runderen van Helios; bij Kalypso

C - Odysseus weer op Ithaka:
- a) Odysseus' aankomst op Ithaka
  - boek XIII - Aankomst op Ithaka; Odysseus als bedelaar vermomd door Athene
  - boek XIV - Bij de zwijnenhoeder Eumaios
  - boek XV - Telemachos keert terug op Ithaka
  - boek XVI - Odysseus en Telemachos smeden een plan om de "vrijers" te doden
- b) Aankomst in het paleis
  - boek XVII - Odysseus, nog steeds als bedelaar vermomd, treedt zijn paleis binnen; zijn oude hond Argos herkent hem en sterft
  - boek XVIII - De bedelaar (= Odysseus) wordt door de feestvierende menigte vrijers beledigd
  - boek XIX - Zonder zich bekend te maken voorspelt Odysseus aan zijn vrouw Penelope de naderende thuiskomst van haar man; hij wordt herkend door zijn oude voedster Eurykleia.
  - boek XX - Het feest van de vrijers bereikt zijn hoogtepunt
- c) De vergelding en het weerzien
  - boek XXI - Penelope belooft diegene te huwen die de boog van Odysseus kan spannen; géén van de vrijers slaagt daarin; de bedelaar (= Odysseus) spant de boog
  - boek XXII - Odysseus maakt zich bekend en neemt wraak; de vrijers gedood
  - boek XXIII - Penelope en Odysseus herenigd
  - boek XXIV - Ook de oude Laërtes herkent zijn zoon; verzoening met de familie van de vrijers, dankzij de godin Athena

[bewerk] Interpretatie

De opeenvolging van vele avonturen in de Odyssee verwijst mogelijk naar een onderliggende gedachte en/of moraal. Het hoofdmotief is allicht de zoektocht van Odysseus naar zichzelf, en Penelope is daarbij de verpersoonlijking van zijn vroegere geluk en geborgenheid. De expeditie naar Troje betekende voor Odysseus een weggroeien van zichzelf in over-activiteit en sociale verplichtingen, in een wereld van macht, geweld en eigenbelang. Met de inname van Troje was het grote doel bereikt, maar precies daarom ontstond de crisis: het terugvallen op zichzelf, en het ontdekken van leegte en afstand. Tijdens de terugreis wordt Odysseus geleidelijk gezuiverd van alle uiterlijke, vooral materiële bindingen (rijkdom, macht, vrienden ...). Alle naar buiten gerichte gevoelens, zoals angst en verlangen, verdwijnen langzaam, en maken plaats voor de rustige zekerheid van de thuiskomst in zichzelf ...

[bewerk] Navolgingen van de Odyssee

De Romeinse dichter Vergilius schreef (mogelijk in overleg met de historicus Titus Livius) veel later een Latijns epos dat gedeeltelijk door de Odyssee geïnspireerd is: de Aeneïs, waarin de omzwervingen van de Trojaanse held Aeneas na de val van Troje worden beschreven.

[bewerk] Nederlandse vertalingen en bewerkingen van de Odyssee

Odysseus : een man van verhalen door Imme Dros, 1994 ; Een Zilveren Griffel in 1995. Een vertaling en bewerking van de Odyssee van Homerus ISBN 90-214-6036-X.
Odyssee, de terugkeer van Odysseus Ingeleid en vertaald in Nederlandse hexameters door H.J. de Roy van Zuydewijn De arbeiderspers 1992 ISBN 90-295-2057-4
Homeros : Ilias en Odyssea door Frans van Oldenburg Ermke, 1959. Tekstgetrouwe vertaling van beide verhalen. ISBN onbekend
Bertus Aafjes heeft een goed leesbare bewerking/vertaling gemaakt in jambische pentameters. Dit boek is samen met het reisboek Dooltocht van een Griekse held in 1965 uitgegeven door Meulenhoff Amsterdam.