|
|
Finlandana linguo
La Finlandana linguo esas un ek Uralika lingui. Ol esas la oficala linguo di Finlando ma on parolas en la Finlandana anke en Nord-Suedia e mine en Nord-Norvegia. En Rusiala Nord-Karelia la Finlandana linguo esas preske mi-oficala linguo.
Yen kelka bazala fakti di la Finlandana linguo. On dicas, ke en la Finlandana parolesas quale skribesas, ma nuntempe la difero inter la parolado e skriburo (skribita linguo) esas kreskanta.
En ta tabelo esas demonstrata la konsonanti, qui uzesas en originale Finlandana vorti.
|
bilabialo |
labial-
dentalo |
dentalo |
palatalo |
velaro |
| klusilo |
p
|
|
t, d
|
k
|
|
| sibilanto |
|
|
s
|
|
|
| spiranto |
|
v
|
|
|
h
|
| nazalo |
m
|
|
n
|
η 1
|
|
| lateralo |
|
|
l
|
|
|
| tremulanto |
|
|
r
|
|
|
| mivokalo |
|
|
|
j
|
|
1 ne esas ortografala litero.
| vertikale: |
horizontale: |
|
dopa
|
fronta
|
| vasta |
ronda |
vasta |
ronda |
| klozita |
|
u
|
i
|
y
|
| meza |
|
o
|
e
|
ö
|
| apertita |
a
|
|
ä
|
|
[redaktar] Vokala harmonio
L’ unesma vokalo en vorto diktas quo esas la sequanta vokali.
| vokali en 1ma silabo |
en sequanta silabi |
| dopa |
(1) a o u
|
a o u e i
|
| fronta |
(2) ä ö y
|
ä ö y e i
|
| neutrala |
(3) e i
|
ä ö y e i a o u
|
Por exemplo:
(1) kaveri ‘amiko’, ostaja ‘kompranto’, kuuluisa ‘famoza’
(2) käpälä ‘pedo (di animalo)’, köli ‘kilio’, kylä ‘vilajo’
(3) pelata ‘ludar’, pelätä ‘timar’, isä ‘patro’, lika ‘kraso’
La Finlandana linguo es richa pri vokala kombinuri. Diftongi formacas la vokala parto di ula silabo. Li pronuncesas sen ula interrupto.
|
ai
|
laiva ‘navo’ |
au
|
kaunis ‘bela’ |
ie
|
sieni ‘fungo’ |
|
ei
|
seinä ‘muro’ |
eu
|
reuna ‘bordo’ |
uo
|
tuolla ‘ube’ |
|
oi
|
soi ‘sonas’ (sg. 3.) |
iu
|
hius ‘haro’ |
yö
|
yöllä ‘nokte’ |
|
ui
|
huilu ‘fluto’ |
ou
|
koulu ‘skolo’ |
ey*
|
leyhyttää ‘fluktuigar (abaniko)’ |
|
yi
|
kääntyi ‘turnis su’(sg. 3.) |
äy
|
käyrä ‘kurva’ |
iy*
|
siistiys ‘neteso’ |
|
äi
|
päivä ‘dio’ |
öy
|
köyhä ‘povra’ |
|
|
|
öi
|
öinen ‘noktala’ |
|
|
|
*rara |
[redaktar] Konsonantal alternado
La konsonanti alternesas segun la strukturo dil silabo
- sive de forta a febla
- sive de febla a forta.
La konsonanti esas en febla fazo,
- se la silabo finas per konsonanto.
La konsonanti esas en forta fazo,
- se la silabo finas per vokalo
- se la silabo kontenas longa vokalo avan finala konsonanto.
Existas anke altra konsonantal alternado.
(Pri la exemplo-vorti finanta per -n en tabelo: la nomini esas en genetivo e la verbi en 1ma persono di prezento.)
| forta : febla |
exemplo |
febla : forta |
exemplo |
|
kk : k
|
takki : takin ‘vestono’ |
k : kk
|
pakata : pakkaan ‘enpakigar’ |
|
pp : p
|
hyppiä : hypin ‘saltar’ |
p : pp
|
opas : oppaan ‘guido’ |
|
tt : t
|
tyttö : tytön ‘puerino’ |
t : tt
|
mitata : mittaan ‘mezurar’ |
|
k : –
|
reikä : reiän ‘truo’ |
– : k
|
maata : makaan ‘jacar’ |
|
p : v
|
sopu : sovun ‘koncilio’ |
v : p
|
levätä : lepään ‘repozar’ |
|
t : d
|
satu : sadun ‘fablo’ |
d : t
|
keidas : keitaan ‘oasizo’ |
|
nk : ng (*)
|
aurinko : auringon ‘suno’ |
ng : nk (*)
|
rengas : renkaan ‘ringo’ |
|
mp : mm
|
kumpi : kumman ‘quo (ek du)’ |
mm : mp
|
kammata : kampaan ‘pektar’ |
|
lt : ll
|
ilta : illan ‘vespero’ |
ll : lt
|
vallata : valtaan ‘inkursar’ |
|
nt : nn
|
hento : hennon ‘delikata’ |
nn : nt
|
vanne : vanteen ‘felgo’ |
|
rt : rr
|
kertoa : kerron ‘rakontar’ |
rr : rt
|
verrata : vertaan ‘komparar’ |
|
k : j
|
särkeä : särjen ‘ruptar’ |
j : k
|
hylje : hylkeen ‘marhundo’ |
|
k : v
|
suku : suvun ‘familio’ |
(v : k ne esas)
|
|
(*) nk pronuncesas ηk, e ng pronuncesas ηη
En la Finlandana linguo esas tre importanta distingar kurta e longa fono (e konsonanto e vokalo). Por exemplo
- muta ‘slamo’
- mutaa ‘slamo’ (en partitivo)
- muuta ‘altra’ (en partitivo)
- mutta ‘ma’
- muutta ‘sen altra’
- muuttaa ‘translojar’, ‘altrigar’
L’ acento esas sempre – sen ecepto – sur l'unesma silabo (vokalo).
- Chefa acento (per signo ·) ne dependas ek la strukturo dil silabo: pa·luu ‘retroveno’, pai·stua ‘rostar’.
- Anke un-vokala silabo esas acentizita, por ex. e·teen ‘adavane’, y·leinen ‘generala’ (ne: etee·n, ylei·nen, yleine·n).
- En longa vorti esas acesora acento (per signo :), por ex. kii·reelli:sesti ‘urjante’.
- La lasta silabo esas sempre ne-acentizita, ed entono falas.
[redaktar] Kazala formi di nomini
La Finlandana linguo havas 14 kazi. Kande en Ido on uzas prepoziciono, en Finlandana on uzas kazala formo dil substantivo.
| kazo |
singulara
|
plurala
|
en Ido
|
| ‘domo’ |
‘manuo’ |
‘domi’ |
‘manui’ |
| nominativo (*) |
talo |
käsi |
talo-t |
käde-t |
-i (pluralo) |
| genetivo (*) |
talo-n |
käde-n |
talo-j-en |
kät-ten, käs-i-en |
di |
| partitivo (*) |
talo-a |
kät-tä |
talo-j-a |
käs-i-ä |
de, ek |
| esivo |
talo-na |
käte-nä |
talo-i-na |
käs-i-nä |
esante kom |
| translativo |
talo-ksi |
käde-ksi |
talo-i-ksi |
käs-i-ksi |
divenante kom |
| inesivo |
talo-ssa |
käde-ssä |
talo-i-ssa |
käs-i-ssä |
en, ad-sur |
| elativo |
talo-sta |
käde-stä |
talo-i-sta |
käs-i-stä |
de, ek |
| ilativo |
talo-on |
käte-en |
talo-i-hin |
käs-i-in |
ad, til |
| adesivo |
talo-lla |
käde-llä |
talo-i-lla |
käs-i-llä |
per, kun, sur, che, apud, (ulu) havas |
| ablativo |
talo-lta |
käde-ltä |
talo-i-lta |
käs-i-ltä |
de-sur, de-che de-apud |
| alativo |
talo-lle |
käde-lle |
talo-i-lle |
käs-i-lle |
ad-sur, til-che |
| abesivo |
talo-tta |
käde-ttä |
talo-i-tta |
käs-i-ttä |
sen |
| komitativo |
talo-ineen |
käs-ineen |
talo-ineen |
käs-ineen |
kun (lua) |
| instruktivo |
– |
käde-n |
talo-i-n |
käs-i-n |
per |
(*) Ca tri kazi esas uzata por l’ objekto. L’ uzo dil kazi esas richa pri nuanci. Por exemplo
- Sinä luet kirjaa. ‘Tu lektas (nun) la libro.’
- Sinä luet kirjan. ‘Tu (par)lektos la libro (til fino).’
- Sinä luet kirjat. ‘Tu lektos la libri.’
- Lue kirja. ‘Lektez la libro (til fino).’
- Lue kirjaa. ‘Lektez la libro (ne necese til fino).’
- Lue kirjoja. ‘Lektez libri (generale).’
- Lue kirjat. ‘Lektez la libri (til fino).’
Anke l’ adjektivi havas tala kazo-formi sen e kun substantivo. Omna atributi dil substantivo havas la sama kazala sufixi kam la chefa substantivo. Do atributala strukturi havas tre multa repetita sufixi, por ex.
- nä-i-ssä pien-i-ssä punais-i-ssa auto-i-ssa ‘en ca mikra (e) reda automobili’.
[redaktar] Persono-pronomini
La persono-pronomini di la Finlandana linguo esas
-
- minä ‘me’
- sinä ‘tu’
- hän ‘ilu, elu’
-
- me ‘ni’
- te ‘vi’
- he ‘ili’
[redaktar] Personala formi di verbi
Indikativo (asua ‘habitar, lojar’)
| positiva |
prezento |
imperfekto |
perfekto |
plusquamperfekto |
| sing. 1ma |
asu-n |
asu-i-n |
ole-n asu-nut |
ol-i-n asu-nut |
| sing. 2ma |
asu-t |
asu-i-t |
ole-t asu-nut |
ol-i-t asu-nut |
| sing. 3ma |
asu-u |
asu-i |
on asu-nut |
ol-i asu-nut |
| plur. 1ma |
asu-mme |
asu-i-mme |
ole-mme asu-neet |
ol-i-mme asu-neet |
| plur. 2ma |
asu-tte |
asu-i-tte |
ole-tte asu-neet |
ol-i-tte asu-neet |
| plur. 3ma |
asu-vat |
asu-i-vat |
o-vat asu-neet |
ol-i-vat asu-neet |
En la Finlandana linguo la negativeson iginta vorto esas verbo.
| negativa |
prezento |
imperfekto |
perfekto |
plusquamperfekto |
| sing. 1ma |
e-n asu |
e-n asu-nut |
e-n ole asu-nut |
e-n ol-lut asu-nut |
| sing. 2ma |
e-t asu |
e-t asu-nut |
e-t ole asu-nut |
e-t ol-lut asu-nut |
| sing. 3ma |
ei asu |
ei asu-nut |
ei ole asu-nut |
ei ol-lut asu-nut |
| plur. 1ma |
e-mme asu |
e-mme asu-neet |
e-mme ole asu-neet |
e-mme ol-leet asu-neet |
| plur. 2ma |
e-tte asu |
e-tte asu-neet |
e-tte ole asu-neet |
e-tte ol-leet asu-neet |
| plur. 3ma |
ei-vät asu |
ei-vät asu-neet |
ei-vät ole asu-neet |
ei-vät ol-leet asu-neet |
En la kondicionalo la sufixo esas -isi-.
- asu-n ––> asu-isi-n ‘me lojus’
- e-n asu ––> e-n asu-isi ‘me ne lojus’
En la potencialo la sufixo esas -ne-.
- asu-n ––> asu-ne-n ‘forsan me lojas / lojos’
- e-n asu ––> e-n asu-ne ‘forsan me ne lojas / lojos’
Imperfekto
|
positiva |
negativa |
| sing. 2ma |
asu |
älä asu |
| sing. 3ma |
asukoon |
älköön asuko |
| plur. 1ma |
asukaamme |
älkäämme asuko |
| plur. 2ma |
asukaa(tte) |
älkää(tte) asuko |
| plur. 3ma |
asukoot |
älkööt asuko |
En la Finlandana linguo esas specala pasiva moduso, ed ol diferesas del pasivo dil Indo-Europana lingui. La pasivon on povas formacar de singla verbo sive transitiva, o netransitiva. La pasiva formo havas sempre personala (semantikala) subjekto, ma on ne expresas olu per ula vorto.
- Metsässä kaadutaan. ‘On falas en foresto.’ (= homi falas, ne animali)
- Talossa syötiin. ‘On manjis en domo. (= homi manjis, ne rati)
- Järvessä uitaisiin. ‘On natus en lago.’ (= homi natus, ne fishi)
Nun on uzas formo di pasivo anke por expresar la 1ma persono plurala
- en imperativo, por ex. Mennään! ‘Lasez ni ekirar!’
- en indikativo, por ex. Me mennään. ‘Ni livas / livos.’
[redaktar] Frazo-equivalanti
En la Finlandana linguo existas konstrukturi qui equivalas frazi havanta finita verbo-formi. Ca formi konsistas ek kazala sufixi di nomini (substantivi).
Referativa (o participa) strukturo:
- Arvasin sinun tulevan. (= Arvasin, että sinä tulet.)
- ‘Me supozis, ke tu venos.’
Temporala strukturo:
- Vieraat lähtivät auringon laskiessa. (= Vieraat lähtivät, kun aurinko laski.)
- ‘La gasti ekiris, kande la suno falis.’
Finala strukturo:
- Minä syön elääkseni. (= Minä syön, jotta (minä) elän (eläisin).)
- ‘Me manjas por ke me vivos.’
Modala strukturo:
- Hän luki istuen. (= Hän luki ja istui. / Hän luki siten, että istui.)
- ‘Ilu lektis sidante.’, ‘Ilu lektis e sidis.’ ‘Ilu lektis tale ke ilu sidis.’
[redaktar] Kelka bazala frazi
Netransitiva frazo
- Mies kävelee rannalla. ‘Viro pediras en rivo (apud maro)’.
Transitiva frazo
- Minä syön omenan. ‘Me manjos pomo.’
Predikativa frazo
- Tyttö on kaunis. ‘La puerino es bela.’
Frazo di subisanto
- Jalkoja palelee. ‘La pedi sentas la koldeso.’ (~ ‘La pedi es kolda.’)
Existentala frazo
- Pöydällä on kirja. ‘Sur la tablo esas (existas) (un) libro.’
Posedo-frazo
En Fina ne existas la verbo havar, ma vice lu on uzas kazala formo di adesivo.
- Minulla on kissa. ‘Me havas (un) kato.’
[redaktar] Plusa exkurso por kunfuzar Idisti
- Arto, Esko, Timo = propra nomi di viri
- Savo = provinco en interna Finlando
- Salo = urbo en sud-est Finlando
- armo = graco
- koko = mezuro
- kolo = kavo
- lako = pretempala falo di cerealo
- lato = feneyo
- lumo = tranceso
- pelto = feldo
- pino = amaso
- pipo = boneto
- polo = kompetindo
- rento = laxa
- roso = arduo
- sana = vorto
- sen = di olu
- sisar = fratino
- varma = sekura
|
